Konu: Hammurabi Kanunları ve Marduk

Şimdiki bizler gibi uzak Sümer torunları da "Gök" ve "Yer"in günümüzdeki anlamlarıyla "Yer Gök" olduklarını sanmış olsalar da Sümer anlatımlarında yer alan "gök-yer" kavramlarıyla nitelenenler iki farklı topluluğun tanımlarıydı.

"Yer"in Gök"ten ayrılması"ndan sonraki dönemde Annunaki'ler "yer tanrıları" "toprak" "kara" topluluk yöneticileri halinde yorumlanmaya başlanmaktadır. Buna karşılık İgigi olarak okunan kutsal varlıklar ise Gök'ün Semitik topluluk atalarının yönetici kutsal varlıkları olarak yorumlanmaya başlanmış görünüyor. İgigi olarak okunan kelime "Gigi –(salmu Akadça)" siyah kara gece anlamlarındadır da.

"İnsanoğlu" ile "tanrı-gök'sel oğullar" ayırımı Sümer-Akad toplulukları arasındaki ayrımının da bir ifadesidir.

İnsan ile şeytan; toprak (veya sudan) yaratılan insan ile gök'sel melek (veya ateşten ) yaratılmış şeytan biçimleriyle de tanıdığımız bu ikili ayrım iki ana çizgi bizi eski Sümer-Akad topluluklarına kadar kaybolmadan taşıyabilecek kadar derin izlere sahiptir.

Eski Ahit ve Enoş'un kitabı "Tanrı oğulları melekler"in "insanoğlu kızları'yla" evlendiklerini anlatır. Bunun karşılığında İnsanoğlu erkekleri de Tanrısal meleklerle evlenmiş olmalıydı. Bu karşılıklı evlilik düzeni anlatımlarını Gılgamış'ın Dummuzi'nin kız kardeşi ile ve Dummuzi'nin de Gılgamış'ın kız kardeşi ile evliliklerinde buluruz. Bu ana çizgileri izlediğimizde örneğin İslam'da Dumuzi Hz. Adem; Gılgamış ise ateşten yaratılan şeytan Âdem ile Havva'yı cennetten kovduran yılan vb. olarak karsımıza çıkar.

Eski toplumun Toprak ve Su kültü ile Ateş ve Gök kültü ana çizgilerini kaybetmeden sürüp gitmiş olsa da toplulukların birbirlerine karışması kültlerin de birbirine karışmasına yol açmıştı. Öte yandan topluluklar arası kaynaşma gelişen ticaret daha geniş ölçekler içinde yeni toplulukların oluşma süreci tek tanrıya ulaşma gereksinimini de doğurur. Bu aşama yaklaşık – 2000"li yıllarda iyice olgunlaşmış durumdaydı. Askeri olarak Sargon tarafından merkezi bir yapıda toparlanmış olan toplulukların ardından ortak bir yasa (belki Anayasa da diyebiliriz) altında Hammurabi döneminde tam olarak yeniden sağlanan bu toparlanma dönemi tek tanrıcılığa geçiş sürecinde belki bir dönüm noktası olarak ele alınabilir. Bu aşamadan itibaren eskiden ayrıcalıkları farkları vurgulanmaya özen gösterilen tanrıların giderek tek bir kutsiyet kavramı içinde toparlanmaya başladığını görürüz.

Marduk okunuşlu bir kavrama toplumsal gelişmenin tamamen doğal gelişimi içinde kalarak işte bu donemde rastlıyoruz. Hammurabi Yasasının giriş bölümünde şöyle deniliyordu:
"Ne zaman ki
Anunnaki'lerin efendisi (lugal)
göklerin ve yerin efendisi
Ulu (Tanrı) Anum( AN)
ve
Memleketin kaderini tayin eden
Enlil
Ea'nın(enki) büyük oğlu
Marduk(AMAR.UTU) "u
Bütün insanlık üzerine
Enlil'liğe
tayin ettiler (ve)
İgigi'ler
(arasından) onu yücelttiler
Babil (ka. dıngır. ra) şehrini üstün adıyla andı;
Onu cihanda üstün yaptılar…"

Burada "Marduk" okunuşlu kavram Sümer tarihinin en eski dönemlerine bağlı olarak ele alınmaktadır böylece "yeni" bir olgu imiş gibi değerlendirilmediğini görüyoruz.

Hem de Marduk'un Sümer karşılığı "amar-utu" biçimindedir ki kelime kelime yaklaşık anlamlarıyla "güneşin oğlu" "güneşin dana'sı" "adanmış oğul" gibi yorumlara ulaşabiliriz ki bunların tümü eski toplumda kullanılan kutsal kavramlardı.

Marduk bir isim olarak değil; Gılgamış geleneğinin canlandırılması; Eski Ahit"te tanıdığımız şekliyle Nemrut; Âdem karşılığındaki Şeytan ateş ve yılan sembolünün yeniden yüceltilişi olarak görünüyor.
Hammurabi döneminde "Marduk" olarak okunan (Sümerce: amar-utu) Babil'in baş tanrısına bu ses değerleriyle Sümer kayıtlarında rastlanmaması öteden beri konuyu ilginç kılmıştır.

Ortalama tarih değerleriyle (-1792/ -1750) arasında yaşadığı kabul edilen Hammurabi'nin kanun metninde karşılaştığımız "Marduk" okunuşlu tanrı daha sonra yaklaşık -1200"lere doğru bütünlüklü hali verilmiş gibi görünen Enuma Eliş'te asıl yaratıcı kahraman Ea-Enki'nin büyük oğlu Enlil sıfatlarıyla karşımıza çıkıyor.

Bir olgu olarak saptayalım ki Babil kraliyet listesinde Marduk'la ilişkili kral isimleri Hammurabi döneminden çok sonra -1200'lerden itibaren yani bir bakıma Enuma Eliş'le birlikte ve giderek artan bir şekilde kullanılmaktadır.

Babil kralları listesinde Marduk-Apal-idina (-1174/-1157) Marduk-kabit-ahhesu (-1156/-1139) Itti-Marduk-balatu (-1339/-1331) Marduk-nadin-ahhe (-1098/-1081) Marduk-sapik-zeri (-1080/-1068) Marduk-zeri (-1046/-1033) gibi kral isimlerine rastlıyoruz.

Sümer-Babil tarihinin incelenmesi sırasında sadece "kavram kelime" ses değerlerine ("okunuş") bağlı kalmanın ve bu çerçeve içinde yorum geliştirmenin zayıf temeller taşıyacağına çok kez değindik. Yazının kullanımından bu yana geçirdiği evreler farklı dillerin ortak resim değerlerini kendi sesleriyle aktarmaları alfabeye geçildiğinde sesli harflerin kaydedilmemesi yazının sağdan veya soldan başlanarak okunabilmesi kavram anlamlarının sonraki yazıcılar tarafından farklı yorumlanabilmesi gibi niyete bağlı olmayan etmenler aynı özellikteki tanrı isimlerinin çeşitlenmesinin de nedenlerini oluşturmuşlardı.

Enki-Apsu tanrının özelliklerini hesaba kattığımızda Efes Okenaos Poseidon… Kavramlarının aslında farklı alfabe ve okuyuş türleri etrafında aynı tanrının tanımı olduğunu görürüz. Kavram anlamları bakımından da durum böyledir. Örneğin güzeller güzeli İnanna başlangıçta Nippur'un genç alımlı kutsal suda arınmış henüz çiftleşmemiş ("bakire") bir genç kızıydı ve ilk cinsel ilişkisini Enlil ile (ama eğer tablet kayıtlarındaki ifadeye güvenirsek.) bir "kayık"ta gerçekleştirmişti. Bay Kramer Enlil'in Ninlil'e kesinlikle bir "kayıkta" tecavüz etmiş olduğundan neredeyse emindir.

Bununla birlikte saptamalıyız ki Bay Kramer gibi uzmanlarımız konuların daha çok spekülatif yanlarıyla ilgileniyor oldukları için bu tür "kayık" gibi kavramlar etrafında dolaşıp kalırlar. Onlar bu çiftleşmede ("ırza geçmenin" !) neden bir dağ başında ovada elma ağacı dibinde değil de mutlaka "kayık"ta gerçekleşmiş olarak aktarılmış olabileceği ile pek ilgilen(e)mezler.

Tabletlerin bu "kayık" kavramına güvenirsek bir başka büyük Sümer tanrısı Enki de bir başka genç kızla yine "kayık"ta çiftleşmişti. "Kayık" "gemi" gibi motifler ünlü Nuh Tufanı'nın da temel aracı olduğuna göre bu kavramın belki bir başka mekân tanımı olarak kullanılmış olabileceği üzerinde durmak gerekli idi. "Tecavüz" sahnesine odaklanan ve "gemi-kayık" kavramının geçmişteki anlamını sorgulamayan yaklaşım ister istemez Eski Ahit"in "3 katlı Nuh gemisine" inanmaya da devam etmek zorunda kalır.

Tanrıların hayvan ve bitki dünyası ile Ay Güneş yıldız ve gezegenlerle iç içe geçen yapısı insanın toprak şeytanın ateşten yaratılması inancı; güzeller güzeli İnanna'nın "göğün kutsal ineği" olması Musa döneminde "altın kutsal dana"ya tapılması… vb. motifler bizlere olağanüstü karmaşa içinde ruhlar yıldızlar kurgular dünyası gibi görünse de bütün bunlar insan toplumunun en gerçek ilişkilerinin farklı tarihsel dönemlerdeki yansıtıcılarından başka bir şey değildirler; kültür birikimlerini sonraki nesillere devreden eski toplum şimdiki toplumun bütün değerlerinin başlangıçtaki yaratıcısıdır.

İstanbul medyasının "Kanarya Aslan'ı yuttu." türü başlıklarını çok doğal bir şekilde algılayan bizlerin eski toplumun "Aslan Kuzuyu; kuşlar tahıl'ı yemiyorlardı." türünden ifadelerinde "mitoloji" "hayaller" vb. arama tavrını bir türlü anlayamamışımdır.

Eski topluma onun kavramlarına eski bir toplumun yaşam koşullarını hesaba katarak; modern ayinleri tanıyarak anane ve öteki kurumların gelişim çizgisini yakalayarak toplumsal mantığın bireylerce belirlenemeyen değerleri bakımından yaklaşılırsa eski toplumun kutsal peçesinin ardında bulunan doğal saf ve en az şimdiki toplum kadar zeki yüzünde bulunan pırıltılarla karşılaşırız. Bütün bir insanlık kültür birikimini bu insanlığa değil Ay'dan yıldızlardan gelmiş yabancı varlıklara ait kılma çabasında hiç olmazsa bir parça Batı'nın Mezopotamya topraklarında fışkıran kültürü bu kültürü yaratanlara layık görmeyen; bunu onların atalarının yaratmış olabileceğine inanmayan tutumu yatar.

Aslında eski toplum ona o nasıl ise olduğu haliyle yaklaşanlara kapısını sonuna değin açan şarklı bir misafirperver gibi davranır. Buna karşılık ona düşmanca yaklaşanlar bir "şarklı" düşmanla bir "şark kurnazı" ile baş edemezler ve tarihi insan toplumunun elle tutulan gerçek yaşamında değil ya "Tanrıların araba" tekerlerinin izlerinde ya da "gizemli" (!) uygarlıkların yıldız esintilerinde aramak zorunda kalırlar.

Hammurabi yasalarında ve Enuma Eliş'te anlatılan biçimiyle tarihçesi erken Sümer dönemlerine değin uzanmasına karşın "Marduk" okunuşlu tanrıyı eski Sümer-Akad tabletlerinde şu andaki bilgiler ölçüsünde "Marduk" ses değerleriyle bulamıyoruz. Bu durumda önce Marduk'un ona atfedilen özellikler bakımından kökeninin eski kaynaklarda aranmaya çalışılması gerekiyordu.

Marduk okunuşlu tanrıyı tanrısal büyük oğlu ilk kez Hammurabi kanun metinleri üzerinden tanıdığımıza göre Hammurabi"nin bu Marduk okunuşlu tanrı ile bir ilişkisi olması gerektiğinden yola çıkabiliriz.

Hammurabi olarak tanıdığımız ve ortalama tarihsel dizine göre -1792/ -1750 yıllarında yaşamış olan bu şahıs tablet yazımlarında ha -( h)am -mu -ra -pi (bi) lu gal Gallugal Hahammuraba Kaammu-rapi Kammuraba gibi okunması mümkün bir şekilde ifade ediliyordu.

Kanun'larının ön ve son söz içeriklerinde Hammurabi hem krallığını krallar kıralı oluşunu vurgular; hem de tanrılar tarafından çağırılmış olduğunu yani tanrısal elçiliğini. Bu durum Hammurabi döneminde iki erkin kraliyet ve dini yetkinin tek elde toplandığını gösteriyor.

Öte yandan birçok kral isminin tekrarına karşın Babil kraliyet listesinde ikinci bir Hammurabi"ye de rastlamıyoruz. Museviliğin Haham ve Rabin gibi yaşayan dini kategorileri ile ve yine Museviliğin yola çıktığında Ab-ram iken tanrı tarafından "halkların babası" yapılması uygun bulununca "Ab-ra-ham" olarak "adı" düzeltilen "Hazreti İbrahim" arasında hiç olmazsa kavramsal düzeyde bir ilişki bulunuyor olabilir. Bu durum dini çevrelerde Abraham'ın Milattan önce 2000'lerde yaşadığı "rivayet"i ile de pek ters düşmüyor.

Museviliği oluşturan Abram (Avram) (evre) (yevre) topluluğu da Hammurabi'nin soyu gibi semitik bir ortak geçmişe dayanmaktadır. Hammurabi bizim "Amorit"ler olarak da seslendirdiğimiz bir semitik kavimdi. Fransızlar'ın "Amorrhéens" diye yazdığı Eski Ahit'e "Amorlular" diye kaydedilmiş bu topluluk ve bu topluluğun tarihte bulundukları alanı Sümer tabletlerinde "Martu toprakları" olarak buluyoruz.

Martular erken Sümer dönemlerinden itibaren Sümer tarihinde yer almış görünüyorlar. Bu bakımdan eğer Hammurabi Martu topluluğun tanrısı Martu"yu Sümer yazımıyla a-mar-utu'yu Marduk sesleriyle tanımış ve aktarmış ise bunu tamamen kişisel bir kurguyla yapmış olamazdı. O aidi olduğu topluluğun derinlerde kalan ve kulaktan kulağa aktarılan ilahilerinin tanrısından bahsediyor olabilirdi.

Öte yandan Martu Maru Mari Amor Amorit biçimli okuma veya yazmaların anlattığı bu topluluk Sümer kaynaklarında daima “Batı” bölgesi ile bir ele alınıyordu.

"Bir zamanlar
Subur ve Hamazi ülkeleri
Çok (?)-dilli Sümer
Kraliyetin ilâhî yasalarının büyük ülkesi
Gerekli her şeye sahip ülke Uri
Güvenlik içinde (Batı'da) yaşayan Martu ülkesi
Bütün evren
İnsanlar tek yürekle
Övüyordu Enlil'i tek bir ağızdan."

Sümer tabletlerinde Martu veya Amurrûm kavramları Batı'da oturan toplulukların Batı yönünün de anlatımı idi. Kuşkusuz bu tabletler "bütün evren" dediği zaman yukarda da görüldüğü gibi Sümer ve en yakın ittifak topluluk topraklarını kastediyordu.

Daha önceki dönemlerde bu "evren" kavramının sadece Sümer topraklarından ibaret görülmüş olduğu açıktır. Bu bakımdan Sümerler için yön tasnifi hiç olmazsa kendini merkez varsayarak yapılıyor olmalıydı. Öyle görünüyor ki”yevropa” terimine kaynaklık eden "yevre" –ibra'ni semitleri giderek Martu'ların yerine geçmiş ve Batı kavramı "ibra" türü bir yazımın yevre biçimli (Rus'lar Musevileri Abra yazımını kiril alfabesi yoluyla okudukları için günümüzde de "yevre" sesiyle nitelerler) okunmasıyla türetilmişti.

Yukarıda aktarılan ilahi Martu ülkesinin erken Sümer döneminden itibaren bölgede kurulmuş olan ittifakın ve Enlil Yel-Ateş kültünün bir parçası olarak değerlendirildiğine kuşku bırakmıyor. Uruk kıralı Enmerkar'ın (bu kavramı Gılgamış veya Dumuzi olarak da anlayabiliriz) Martu'nun Uruk'a saldırısından bahsetmesi; çok daha önceki çağlarda Enki'nin "dünya düzeni"ni sağlarken Martuları gözeten onlara armağan veren tutumu bu bakımdan pek şaşırtıcı değildir. Anlaşılıyor ki Hammurabi"nin semitik Amorit topluluğunun ataları olan Martular çoktan Sümer'in Batı'sına gelmiş durumdaydılar.

Marduk'un Sümer karşılığı a-mar-utu her hâlükârda bu kavramın Utu Güneş an Şamaş kavramı ile bu topluluk arasında var olan ilişkiye işaret ediyor. Bu nokta aynı zamanda benim Tufan yorumlarımda Güneş'i Bay Kramer gibi Doğu yönünde değil de neden Batı'da arıyor olduğumla da ilişkilidir.

Sümerlerin Martu sesiyle tanımladıklarını düşündüğümüz bu topluluk ile ilgili bazı tabletler bize "Martu"ların özelliklerini de açıklamaktadır. Martu'ların kişiselleştirilmiş bir anlatım tarzı olarak bir "kişi" haliyle Martu bir gün evlenmeye karar vermişti.

Bay Kramer bu konuyu söyle özetliyor: Martu Annesine kendisine bir eş almasını ister: Annesi ona bu konuda öğütler verir. Bu öğütler doğrultusunda Ninab"da büyük bir şölen kurulur ve şölene Kazal*lu'nun koruyucu tanrısı Numuşda karısı ve kızı ile birlikte katılır. Bu şölen sırasında Martu'nun yaptığı kahramanca gösteriler (bu bolümü içeren pasaj kısmen kırıktır ve büyük bö*lümü anlaşılmamaktadır) Kazallu'lu Numuşda'nın hoşuna gider. Ödül olarak Martu'ya gümüş ve lacivert taşı (lapis lazuli) verir; ama Martu kabul etmez; ödül olarak Numuşda'nın kızının elini ister. Numuşda bu teklifi sevinerek kabul eder; kızı da razı olur. Fakat kızın yakın akrabalarından birisi Martu'yu şöyle tanıtarak kızı evlilikten vazgeçirmeye çabalar:

"Çadırda oturan rüzgârın ve yağmurun (tokadını yiyen ?) bu adam (Martu)
bilmiyor (?)] dua nedir
Silahla dağı yaşadığı yer [hâline getiriyor (?)]
Aşırı kavgacı bu adam ülkelere düşman [oluyor (?)]
Dizlerini bükmesini bilmiyor
Pişmemiş (çiğ) et yiyor
Ömründe evi olmamış
Ölünce mezara konmuyor.
Ey. nim niye Martu'yla evleniyorsun?"
Numuşda'nın kızı Adnigkişar bu tartışmaya basitçe şöyle karşılık verir:
"Martu ile evleneceğim "
(Kramer. SümerlerSümer Mitolojisi vb.)