Konu: Manas Destanı (Ayrıntılı)

Yanında Cakıp Bay dağdan inerken dağderesindeki Kara Önkür (Mağara) yolunda yaşı yetmiş civarında sakalı göğsüne kadar uzayan bir dervişe rastladı. Derviş Kara Önkür'e arasıra gelirdi. Kıpcak neslindendi. Dünyayı dolaşıp dururdu. Evi ocağı çoluk çocuğu yoktu. Sık sık Kırgızların yurduna gelirdi çoğu zaman Kalmuk Çinli Mançu ve Uygurdaki Türk soydaşlarını Andican'a İran'a kadar giderdi kuş gibi özgür yaşardı. Dünyaya zenginliğe doymuş bir adamdı. Bu dervişle konuşmak isteyen Cakıp atından indi. Elindeki tulumdan kımız heybesinden kurut alıp ona vererek:

"Derviş malın canın esen mi?" dedi. Derviş;

"Ey Cakıp Bay bana malımı sorma" dedi. "Benim malım yoktur. Dünyaya doymuş insanım. Göğün altındaki dünya benimdir. Senin dünyan da benimdir. Ben malı sizin gibi biriktirmem." Cakıp;

"A evliyam bunu bilmemişim kızmayın!" dedi.

"Tanrımın yarattığı insanlara kızmam" dedi. Derviş. "Ya sen neye küsüp duruyorsun Cakıp? Senin malın mülkün bol değil mi?"

"Yaşım kırk sekize ulaştı gençliğimde mal biriktirdim. Gördüm ki mala mülke sahip çıkacak olan çocuk imiş çocuğu olmayanın malı mülkü kurusun çocuğu olmayanın yuvası yıkılmış şehre benziyormuş". Cakıp Dervişe derdini anlattı.

Derviş düşündü.

"Bir yerden duymuştum. Tibet'e gidersem bir çeşit ottan yapılmış bir ilacı getireceğim. Geçmişte atalar hanımı doğurmazsa onu küçümser hakir görürlermiş. Eskiler böyle anlatırdı" dedi derviş.

"Evliyam sözüne aklına sağlık" Cakıp dervişin eline altın vererek yolcu etti. iren bir dağlar zinciri idi. Görülüyor ki bu karşılaştırmalar uzadıkça yeni yeni meseleler çıkıyor ve bir bölgede kalamaz oluyoruz.

Ondan beri Cakıp Bay hanımını yani ömür boyu gönlünü incitmeden saygı gösterdiği hanımını nasıl utandırabileceğini düşünüyordu.

Çocuk arzusuyla yanan Cakıp Bay hasret şiirleri söyleyerek Altay'ın dağ ve düzlüklerinde hüzünlü ağlıyordu.

Kırmızı saplı aybaltayı
Kırmadan kim yapabilir?
Darma dağın olan halkı
Kırmadan kim toplayabilir?

Sapasağlam aybaltayı
Kırmadan kim yapabilir?
Tutsak olan bu millete?
Kim adil han olabilir?

Zavallı Cakıp yurduna yaklaşığında boğuk sesini kesti. Önüne Akimbeğ'in Mendibay adlı şımarık çocuğu çıkıp selamladı.

"Babacığım niye bunca ağlıyorsunuz?" dedi çırak oğlan Cakıp Bay'a acıyarak.

Cakıp ancak o zaman kendine gelerek göz yaşlarını sildi. Çocuğun sorusuna cevap vermeden Atı Tuuçunak; direğe bağlanmadan sağa sola bakmadan evine girdi. Bu esnada dışarıya kaçtı "Cakıp Bay'ın atını yakalayın" diye bir gürültü koptu. Cakıp buna aldırış etmedi.

Çıyırdı ihtiyarın elbisesini çıkarmadan rastgele uzandığını görüp korkudan rengi uçtu hemen ipek döşek serip etrafında pervane oldu. Hatun Cakıp'ın son zamanlardaki derdini bildiği için nezaketsizlik etmedi. Kibar davrandı arzusunu sormaya cesaret edemedi bilmezlikten geldi. Çocuk doğurmadığı için yüzü safran gibi sarardı. Sonunda Çıyırdı:

"İhtiyar ne oldu sana ne derdin var?" diye bağırdı.

Cakıp yere delercesine bakarak suskun oturuyordu. Bir zaman sonra konuştu.

"Kocadığında mı bana çocuk doğurup neslimi devam ettireceksin. Bunu anlamıyor musun? Beni çocuksuz bırakıp çocuk gibi bağırıyorsun. Benim çocuksuz ihtiyar; senin kısır kadın diye adımız çıktı. Çocuğumu koklayıp öpseydim hasretim kalmazdı. Ne kardeşimin yüzünü gördüm ne de çocuk yüzü gördüm. Çocuk doğurmayan senin gibi karıyı çalılığa mı bıraksam çöle mi bıraksam diye düşünüyorum. Çocuksuz kadından ve balı keçi yeğdir."

İpek elbise giyen Çıyırdı'nın yüreği tuz serpilmiş gibi sızladı öleyim dedi. Yer kabul etmedi. Gönlü sökülüp gözlerinden yaş dökülüp üzüntüden kıvrandı.

Akşama doğru yorgun bir halde gelen Cakıp yattığı yerde horlayıp tanyeri ağarıncaya kadar kımıldamadan uyudu.

"Bayım gece kaçan Tuuçunak'ın peşinden giden çocuktan haber yok. Annesi çok merak ediyor. Kalkıp onun çocuğunu bul niye böyle hiçbir şey olmamış gibi uyuyorsun?" Ak maral gibi gerilen rengi uçan zavallı Çıyırdı Cakıp'ı uyandırdı.

"E hanım artık üzülme. Şu ana kadar ömrümüz hasret ile geçirdik. Bana bak uğurlu bir rüya gördüm. Anka kuşu gibi heybetli bir kuşu yakalamışım. Yer yüzündeki hayvanlar bu kuşun heybetimden çekiniyordu. Ona uzun ipek bağ taktım. Bu talihe işarettir. Tanrım bize lütfedecek gibi" diye Cakıp Tündüke bakarak Tanrıya sığındı. .

"Ağzına yağ vereyim ihtiyar dediğin olsun! Tanrım versin! Başına talih kuşu konacakmış" dedi. Çıyırdı sevinip "Ben de uğurlu bir rüya gördüm. Elma yemiştim içinden altmış kulaç ejderha ıslık çalarak çıkıp ata dönüşerek uzandı."

"Bunu başkalarına söyliyelim mi ya da kimseye söylemeyelim mi" diye birbirine danışıp dururken dışarıda yüksek sesle konuşan bir kadının sesi duyuldu.

Kapıdan Mengdibay adlı çocuğun annesi Kanımcan yüksek sesle hakarete başladı. Avulda bunun gibi şirret kadın yoktu.

"Y' Cakıp! Dünden beri senin atının peşinden giden çocuğumdan haber yok ya al senin kölen olsun. A. sen bu evde çocuk bakacağına dünyayı umursamadan karının yanında eğlenip oturursun ha. Çocuğu olmayan insan çocuğun kıymetini bilmez tabiî. Sizinki gibi Dünyanın bizim için anlamı yoktur çocuk kıymetlidir çocuğumu bul."

Cakkıp Bay terbiyesiz kadınla muhatap olmadı ama bu alayda da yanmadık yeri kalmadı. Huzuru kaçıp kapıya çıktı ve her tarafa adam gönderdi. Kendisi koyun çobanının bindiği kumral al renkli atla Tuuçunak'ın ardından giden Mengdibay'ı aramak için Kara su nehri boyunca at sürdü.

Cakıp ç****iz büyük bir ümitsizlikle giderken bir adacıkta deminki kahrolası Mengdibay hiçbir şey olmamış gibi oturuyordu. Tuuçunak'ın üzerine Akparsın derisi örtülmüştü.

Hiçbir şeyden korkmayan Mengdibay Cakıp Bay'a akla gelmedik hadiseleri anlattı: Mengdibay Tuuçunak'ı takibederek gelirken kırdan çıkan kırk çocuk atı yakalamış eğleniyorlarmış. Ormandan çıkıp saldıran parsı gürzle öldürüp derisini Tuuçunak'ın üzerine örtmüşler ve biz Cakıp Bay'ın çocuklarıyız demişler.

Hayrete düşen Cakıp avula gelip çocuktan duyduklarını sadece hanımına anlattı.

Ertesi gün Cakıp hanımları avuldaki büyükleri ve yakınları ile danışarak gece gördüğü rüyası lâyıkıyle büyük bir ziyafet vermeye hazırlandı.

Cakıp ziyafete Altay'daki on iki kabile ile birlikte Kırgız'ı Kazak'ı Noygut'u Nogoy'u Türk soydaşlarını bunlardan başka yine Kalmuk ve Tırgoot Moğolları da alınmasınlar diye davet etti. Servete düşkün Cakıp bu kez cimrilik etmedi. Sevincinden topladığını biriktirdiğini tamamiyle harcadı. İki altın hazinesinin ağzını açtı. Sayısız atlarından dokuz kara kısrak tulumluk altı malı ile doksan kara koyun ak baş dişi deve yedi inek kesti.

Cakıp'ın ziyafetine çağrılanlar birilerinden haber alanlar koşarak geldiler. Ziyafeti Akbalta idare etti. Yetmiş Kırgız ailesi iki gün misafir edildi. Cakıp Bay yağma gören Kırgız'a unuttuğu hayır duayı hatırlatmak için at kestirdi. Aç halkı doyurdu giydirip kuşattı. Eline para verdi uzaktan gelenlere çapan giydirdi değerli misafirlere at hediye etti.

Ziyafete gelenler Cakıp'ın bu cömertliği hakkında kendilerine göre yorum yaptılar. Bazıları ziyafetin Mengdibay sağ-salim bulunduğu için yapıldığını söylediler. Fakirler ve garipler ise "sahipsiz kalan malını Cakıp Bay koyacak yer bulamadığı için savuruyor" dediler. Kalmuklar Moğollar basiretli halk olduğu için hemen şüphelendiler kusur bularak "Kırgız'ın malı var ama devleti yok. Cakıp'ın bize yaltaklanması bize tabi olmasındandır" diye düşündüler. Cakıp Bay ise "Allah ü Te'l' bize rüyayı boşuna göstermemiştir bu bir hayırlı işarettir rüyam gerçek olur mu yüreğimdeki buzları eritir mi" diye dua edip iyi dilekler diledi.

Cakıp Bay ziyafetten sonra Kıpçak Noygut Nogay ve Türk kabilelerinin liderlerini ve yakınlarını rüyayı yorumlamak için alıkoydu. Onları ziyafet obasına davet etti onlara birer elbise giydirdi.

Bilgiçlar akıllılar rehberler başlarını eğip sarkmış uzun ak sakallarını sıvazlayıp Cakıp'ın gördüğü rüyayı zevkle dinleyip oturdular.

O zaman Cakıp şöyle dedi:

"Halkım! Bir acayip rüya gördüm rüyamda böyle bir iş gördüm. Ala dağ'da dolaşıyordum. Bir kuş yakaladım. Kuşun ötmesi çok değişikti. Kuyruğu ve başı parlıyordu gagası çelik ayağı hançer idi. Uçurduğum zaman göğün altını kara yerin üstünü karıştırdı gökteki kanatlılar yerdeki ayaklılar ona karşı gelemediler hiçbiri kurtulamadı. Halkın rüyamı yorunuz. Bunun tabiri nedir?

Oturanların hiçbirinden ses çıkmazken aksakallı görmüş geçirmiş Bay Cigit Cakıp'ın rüyasını iyiliğe yordu:

"Ey Cakıpım hanımının ve senin gördüğün rüya çok güzel rüyadır. Millete hayırlıdır. Başına talih kuşu konmuştur. Arzuladığın erkek çocuk dünyaya gelecektir. O arslan gibi heybetli bir yiğit olacaktır dünyaya hakim olacaktır. Başına devlet kuşu konacaktır. Rüyalarınız gerçek olsun! Niyetiniz makbul olsun!

Tanrı yardımcınız olsun!" Dağılan halk Tanrıya sığınıp sevincinden hıçkıran Cakıp'a hayır dualar ettiler.

Ziyafet yapıldı ve geçti. Ertesi gün Cakıp'ın avulundakiler gökte insan vücuduna benzeyen bir soğuk kara bulutun yer yüzünü kapladığını gördüler. Kadın Şaman bahşı ve gözü açıkların tarifine göre bu kötü haberin işareti idi. Nihayet söylenenler doğru çıktı kötülük avula çabucak geldi.

Cakıp Bay'ın yaptığı ziyafetin haberi Kalmuk ve Hitay hanlarına çabuk ulaşmıştı. Bu haberi aldığında korkunç suratlı ırmaklar dolusu kan akıtan Esen Han yerinde duramadı.

Hitayların ve Kalmukların Kırgızlarda ezile öcü bitmez tükenmez intikamı vardı. Esen Han "Kırgız hanları bizim batı ve kuzey tarafa yaptığımız yağmaları hep engellediler. Birkaç defa ipek kumaş çay ve türlü eşyalarımızı kervanlarımızı yağma ettiler. Bugün öldürsen ertesi gün tekrar kalkan böyle inatçı halk görmedim." dedi.

Esen Han sarayına durumu önceden sezer acayip sihirleri bilen gözü açıklara kürek kemiğiyle fal açan falcılara İlim-i Biçik (kalmukların mukaddes kitabı) okumuş sihirbazları çağırttırarak:

"Kahrolası Kırgızlar nasıl bu kadar canlandılar? Bunların haberini sırrını bana söyleyin" dedi.

Bilgiçler uzmanlar k'hinler üç gün evden çıkmadılar. Sonunda Esen han'a diz çökerek şöyle dediler:

"Esen Han Hazretleri biz söylesek yanılırız sizin gazabınıza uğrarız. Bunun doğru cevabı Çong-Beecin'deki Kara Han'ın sarayında açık asman (Gök) önündeki taş sandıkta özenle saklanan eski kutsal kitapta yazılıdır. Oraya adam gönderip öğrenelim!"

Esen han buna inandı. Kardeşi Kara Han'a mektup yazıp mühürünü bastı. Kırgızlardan Türklerden Kazaklardan yağmaladıkları kumaşı pars kürkünü bir kutu altını hediye koydu. Bunlara dört beş k'hin de gönderdi.

Esen Han'ın dayandığı akrabaları idi. O zamanlar Kırk Hanlı Hitay padişahlığının ordug'hı Kara Han Alevke Esen Han Aziz Han adlı dört kardeş tarafından yönetilirdi. Onlar eski atalarından kalan küçüğün büyüğe çocuğun babaya saygı göstermek gibi adetlerini bozmadan yaşatan yurtta ünü yayılmış cesur Hanlar idi. Kara Han kırk hanlığın sarayını yönetirdi. Aziz Han Esen Han Alevke Pekin'in Orta ve Çet-Beecin Hanları olarak atanıp obaları yönettiler. On bin kişilik orduya komutan olup kuzey ile batı taraftaki Hanlıkları padişaha tabi olan yurtların hanlarıydılar.

Gönderilen k'hinler üç ayda geldiler.

Kutsal kitapta şöyle yazılmıştı:

"Kuzeydeki Kırgızlardan Manas adında bir alp doğacaktır. Onun arkasında kara mavi yelesi omuzu üzerinde tahta gibi kızıl beni olacaktır. Manas Kalmuk ve Hitay'ı karıştıracaktır. Gök ile yerin güzelliği olan ulu şehir Pekin'i harap edecektir. Altı ay Han olacaktır. Hitay kahramanları tutsak olup ölecektir."

Bunu öğrenen zalim Esen Han vurulmuş ayı gibi titredi. Kendini kaybetti feryat etti ve kana susamış gibi bağırmaya başladı.

"Vahşi Kırgızların hamile kadınların tümünü cezalandırın! Çocuklarını Köle edin Manas'ı bulup getirmezseniz hiçbirinizi canlı bırakmayacağım."

Böyle müşkül durumda altın karşılığında kiralanan casus Kalmuk rahibi Cakıp Bay'a yedi gece yaya yürüyerek ulaştı. Bu haberi ona söyledi. Kırgızlar kaçamadılar. Ertesi sabah Kalmuk askerleri boynuzlar çalarak Cakıp'ın avlunu çembere aldılar.

Ne yapacağını şaşıran Cakıp Bay Kalmuklara boyun eğerek at kesip kımızdan yaptığı içkileri ikram etti. Torbada biriktirdiği altınları hediye verdi. Çok göz yaşı döktü. İçlerindeki müzevir Hitay temsilcisinden korkan Kalmuk askerleri Cakıp Bay'ın sözünü dinlemeden Esen Han'ın emrini ilettiler.

"Hamile kadın kalmasın!" Askerler kamların kırgızların evlerini arayıp taradılar.

Kalmuk askerleri yetmiş Kırgız ailesinin hamile kalan kadınlarını topladılar. Onlara hiç acımadan kılıçlarıyla karınlarını yararak bebeklerini çekip çıkardılar kemiklerini köpeklere verdiler.

"Kırgızların tohumunu kurtaracağız. Esen Han'ın emri böyledir!".

Askerler avuldaki sütten kesilmemiş bebeklerden yaşı on yediye kadar olan çocukların hiçbirini bırakmadan at gibi dizip adını sorarak saydılar. Manas adlı çocuğu bulamayınca kaçamayanları öldürüp kalanları dönüşü olmayan Pekin'e götürdüler. Han avlunu yağma ettiler.

Kırgızlarda doğan çocukların sayısını kontrol etmek için her beş aileye birer Kalmuk gözcü koydular. Kalmuk gözcüleri çocuk buldukları ya da hamile kadın gördükleri evin üstüne siyah bağ bağlardı. Bu işaretlere dokunan adamın başı kesilirdi. Kırgızlar kara giyinip kadınları kara sarık sardılar köpekleri her yerde uludular. Ölmek isteyip de ölemeden kendi canlarına kıyamadan acılar içinde kıvrandılar. Halkın inleyişinden ürkmüş kuşlar uçmadılar ağaçlarda bülbüller ötmediler. Köpekler her yerde havlayıp durdular.

Alevke'nin gönderdiği askerler Kırgızlardan Manas adlı çocuğu bulamayınca her yeri cehenneme çevirerek onu başka Türklerde aradılar. Oralarda da bulamayınca Buhara'ya Semerkant'a girdiler. Sonunda Semerkant'ta kamburu çıkmış geniş omuzlu Car Manas adlı Çon Eşen'in çocuğunu bulup gözlerini bağlayıp ayaklarına demir bukağı takıp sevinerek Pekin'e götürdüler. Kalmuk gözcülerin kervanların ulaştırdığı habere göre Çon Eşen'in Manas adlı çocuğunu Hitay kırk ip boyundaki büyük zindana koyup bir bel'dan kurtulduklarını düşünerek huzura kavuştular.

Bu haberi öğrenen Cakıp belini sıkıca bağladı.

O gün üzerinden çok geçmeden çocuk gülüşü ve ağlaması duyulmayan avulu bir araya toplayan Akbalta halkın gönlünü avutup şöyle dedi.

"Sonunda görecek günlerimiz iyi olur. Tanrım dileklerimizi verir. Başınızı kaldırın! Kara başı yalnız kendimiz koruruz! Yatarak ölmektense savaşarak ölelim! Her erkek düşmanın silahına baksın. Gizlice silah yapalım!".

Taşa damga basan demiri toprak gibi yoğuran Döğür Usta başta olmak üzere gözcülere sezdirmeden ormandan kömür hazırlayıp dağdan demir kazdırıp örtülü kara keçe evini ustahane (atölye) yaparak Davut ata mesleği diye pulat kılıç ve mızrak yaptılar. Her erkek için birer kılıç ve mızrak yapıldı.

Akbalta bunların çoğunu deriye sararak kuru toprağa gömdürüp üzerine işaret koydu.

Bir yıl geçti. İki yıl geçti.

Yorgun düşen Cakıp Bay Akbalta'nın sözünü dinleyerek Kalmuk'a Tirgot'a altın ve hayvan verip otlağını yeniledi.

Cakıp sonraki zamanlarda evvelkinden daha kuvvetlendi yüzüne renk geldi gönlü açıldı hayvanlarının hesabını tutup hayatını daha düzenli hale getirdi. Cakıp'ın bunu canlanmasında bir sebep vardı. Tatlı Hanımı Çıyırdı hamile kalalı üç aya olmuştu. Cakıp bunu Hanımının yemek yememesi ve bulantısının şiddetlenmesinden öğrendi. Çıyırdı Kırgız'ın da Kalmukların da Hitayların da yemeklerini istemediği için sabahtan akşama kadar üzülüp ağlayarak istediği şeyin arslan yüreği olduğunu söyledi.

Kırgızlarda arslan avlayacak avcı kalmamıştı. Akbalta'nın tavsiyesiyle Kalmuk Tırgot Kazak Türk kabilelerine adam gönderip şehirlerini aradılar taradılar. Sonunda Kangay'ın kara avcısı arslan avlamış diye bir haber duydular. Çıyırdı at bakıcısına para ve altın vererek arslan yüreğini aldırıp getirtti.

Bıldırcın gibi büzüler Çıyırdı Hanım arslanın yüreğiyle ciğerini birlikte kazanda hafifçe kaynatıp çorbasıyla beraber tamamen yedi.

"Bayım şimdi bana can geldi!" dedi. Çıyırdı yedi gün yedi gece terleyerek hiçbir şey yemeden rahat uyudu.

Dokuz ay geçti. Çıyırdı'nın karnı büyüyüp doğum günü yaklaştı. "Kalmuk rahibi askerbaşıyla geliyor!" şeklindeki haber Kırgızlara ulaştı. Cakıp bay kendini kaybetti; sanki uyuşmuş gibi şuursuz dolanıp ne yapacağını şaşırdı.

Akıllı Akbalta ormanda bir kulübe yaptırıp yedi delikanlıyı korumakla görevlendirip Çıyırdı'yı her yanından örtüp gizledi:

Askerbaşı avulu toplayıp emiri okudu: "Yer yüzündeki güneş gören halkların hükümdarı olan Çin Maçin Hanı Esen Han'ın doğum günü için Kırgızlar değerli hediyeler hazırlasınlar!" Kırgızlar "Doymayan kafirlere ses çıkarmadan hediyesini verelim de bir an önce defolsunlar. Çocuk görmek üzereyiz. O çocuğa gelecek bel' askerlerle beraber gitsin" dediler.

Kırgızlar bu kez karşılık göstermeden güle oynaya altın ve gümüş toplayıp süsledikleri ata güzel kızı bindirdiler. Heybeyi altın mücevher ile doldurdular hayvanları dokuzar dokuzar sürüp çıkardılar.

Askerbaşı sarayına döndü.

Kırgızlar Çıyırdı'yı sakladıkları için çok sevindiler.

Beklenen gün de yaklaştı. Çıyırdı'nın doğum anı geldi. Hanımın sancısı başladı.

Sancı başladığında Cakıp'ın evine bahşılar ve kadın şamanlar toplandılar. Tünek'i dayamak için altın sırık diktiler. Kadınlar telaşlanıp beyaz evde (Akotağda) gürültü kopardılar.

Cakıp efsun okuyup akbozdan kısrak baykuş başlı koyun ay boynuzlu inek enenmiş deve kurban kesti.

Avulda Çıyırdı'nın şiddetle bağırmaları çığlık atışları yedi gün sekiz gece kesilmedi.

"Şefkatli kayıp kuş (dağlı geviş getiren hayvanların hamisi) Umay Ana kuş ana şefkatini esirgeme yardım et!" kadın şamanlar bahşılar sıçrayıp davul çalıp Umay Ana'yı yardıma çağırdılar. Ateş Ana'ya sığınıp ateş yaktılar süt ve yağ saçarak ardıç ağacı yaktılar.

Yetmiş Kırgız ailesinin erkekleri Çıyırdı'nın doğum sancıları geçirmekte olduğunu öğrenince sevinip Cakıp Bay'ın evine gittiler yavaşça gelip olup bitenleri dikkatlice seyrettiler. Tanrım bize ne verecek görelim diye küçükten büyüğe herkes dağa taşa sığındı.

Dokuzuncu gece Çıyırdı'nın sancısı bitti diye kadınlar heyacanla bağırıştılar.

"Cakıp Bay Hanımın şimdi doğuracak" sözünü işitince Cakıp yüksek sesle ağlayıp çocuğun sesini duyduğumda kalbim parçalanmasın gene alay etmesin avulda duymayayım diye tepelere gitti.

Cakıp Bay Hanımı erkek çocuk doğurursa muştuluk vermek için kerme (atları bağlamak için iki çadır arasına gerilen urgan) ye kırk kara boz at yavrusu (dört yaşına basan at) bağlattı.

Böylesini hiçbir insan görmemişti. İnsanlar sevinerek göğe baktılar etraf sesiz ve sakindi hayat adet' durmuştu kanatlı kuşlar uçmadılar akan sular akmadılar. Avuldaki köpekler havlamadılar otların başı sallanmadı.

Bu bir iyilik işaretiydi. Bu çocuktan kimse ürkmedi korkmadı. Hepsi merak ettikleri sırrın açıklanmasına beklediler. Hepsi kulaklarını kabarttılar.

Altay'ı sarstı "Baa" diye ağlayan çocuğun sesi kara yer sallandı. Alemi sarsan bir gök gürültüsü duyuldu. Ak Otağ'a kut düştü. Gökkuşağı gibi eğilen parlak bir ışık Cakıp'ın avulunun üzerini kapladı.

Şimdi dağ başında Kayberen (dağlı geviş getiren hayvanların hamisi) böğürdü bahçedeki kuşlar öttü yerdeki yılanlar ıslık çalıp avuldaki köpekler havlamaya atlar kişnemeye başladılar.

Bebek iki elinde kan pıhtısı olduğu halde doğdu bebeğin on beş yaşındaki çocuk kadar ağırlığı vardı. Çırpınışları otuz yaşındaki insanın kuvveti kadardı. Bebeğin iki omuzunda kara yele görüldü. Ağzına yiyecek verildiğinde üç tulum yağı bir defeda yedi. Soylu kadın Çıyırdı bebeğe memesini verdiği zaman memesinden önce süt sonra kan çıktı Hanım buna dayanamadı.

Yetmiş Kırgız ailesinin mutlu günleri gelmişti nice aylardan nice yıllardan beri çocuk ağlamasını işitmeyen Kırgızlar çok sevindiler.

Avulun erkekleri o anda çocuğun babası olan Cakıp'ı hatırladılar. Ona bu haberi ulaştırıp hediye almak için kermedeki kırk at yavrusuna binerek her tarafı aradılar. At bulamayanlar da çoktu kimisi yaya kimisi atlı gitti.

Avulda erkekler yalnız Akbalta tedirgin bir halde evinde kalmıştı. Sulayka bunu görüp saşırdı "İhtiyar müjdeden boş kalma koşan almaz nasibi olan alır. Cakıp'ın sevincini paylaş" diye yalvardıktan sonra yola koyuldu.

Akbalta Kökçolok atını döverek avdan kalan köpek gibi seğirtti. Cakıp Bay dağ eteğindeki gök çukurun yüzünde ırmak kenarında kanatlı at veya gök kır tay gibi kara yeleli kula kısrağa yürümeyi öğretmek için tek başına uğraşıyordu.

O zavallı Cakıp'ın Akbalta'nın getirdiği sevinçli haber ile bütün vücudu titreyip bayıldı. Sonra ayılıp şükrederek avula geldiler.

Akbalta Cakıp'a ulaştırdığı sevinçli haberin karşılığında dokuz hayvan aldı.

Cakıp Bay hiç şaşırmadan boz evine Çıyırdı'yı kutlamaya sakinci girdi.

"Var ol Hanım! Evladının beşik bağı sıkı olsun! Beşik bağı kutlu olsun! Çocuğunu tanrı korusun!"

"Var ol bayım dediğin olsun!" diyerek rahatlayan Çıyırdı beyaz memelerini uzatıp beyaz gerdanını çıkarıp ihtiyar kocasına çocuğunu uzattı.

Cakıp bağırarak ağlayan bebeğin göbeğini kokladı. "İhtiyarlıkta sahip olduğum oğlan bu mudur" diye bebeği Tünek'e yaklaştırıp dikkatlice baktı. Tanrının verdiği bu çocuk ağırbaşlı arslan boyunlu gözü açık kaşları çatık sert kaplan gibi heybetli kuvvet fışkıran bir oğlan idi. Cakıp çocuğun arkasında kara mavi yeleyi gördü. İki omuzunda koruyucu melek kükreyip duruyordu.

Mutsuz Çıyırdı "İşte sen vücudumun bir parçası olan gözbebeğim seni dokuz ay dokuz gün karnımda taşıyıp bin bir zorlukla doğurdum. Artık ak sütümün hakkını verirsin" diye içinden üzülerek Umay Ana'ya derdini anlattı. Çıyırdı çocuğu doğururken gözüne görünen bir ikaz işareti hakkında Cakıp'a da yakınlarına da bir şey söylemedi. Bu annenin kalbinde bir sır olarak kaldı.

Bir ak sakallı derviş tünekten inerek "Oğlunun adı Evliya'dır. Büyüdükten sonra savaşçı bahadır olacaktır. Bir çelik ok tahsis ettim onu çocuğuna emdir. Asıl lazım olanını yakasına tak. On ikiye girdiğinde bir ustaya yay yaptıracaksın. Olgunlaştığında altı yiğide verilmesi için gökten altı kılıç inecektir" dedi. İhtiyar evliya çocuğun alnını üç kez sıvazlayarak oku verdikten sonra gözden kayboldu. Çıyırdı dervişin söylediklerini kimseye anlatmadı. Çelik oku çocuğa emdirdi gömleğinin yakasına ipek iple dikip taktı.

Cakıp: "Rüyada gördüğüm oldu. Allah'ım çocuğumun bahtını ver ömrünü ziyade eyle düşmandan intikamımı alsın kaybettiklerimi bulsun" diye dilekte bulundu.

Kederli halk ise: "Zorluklarla pençeleşirken hepimiz bir çocuk istedik. Dileğimizi makbul gördün şu çocuğumuz dünyaya kement atan oğul olsun ızdıraplarımızı gidersin başımızı kurtarsın! Ayaklar altında kalan bayrağımızı kaldırsın kılıcımızı keskin eylesin! Kaybettiğimiz toprakları geri alsın! Yolu kolu gözü açık olsun" diye hep birlikte Tanrı'ya yalvardı.

Kırgızların ahı herhalde Tanrı'ya ulaşmıştır ya da Tanrı bu zavallı halka acımıştır yahut da Kırgızların bedduası tutmuştur belki de Tanrı kahretmiştir ki son zamanlarda Kalmuk ve Çinliler'in Kırgız Kazak ve Türk kabilelerine yaptığı baskı hafifledi. Çon Beecin'deki Hanlar arasında iç çekişmeler Kırk Han'ın hakimiyet ve dünyalık kapma kavgası sebebiyle göçmen halka baskı yapacak ve zulüm edecek hali kalmamıştı. Halk arasındaki Kalmuk serdarları casus ve muhabirleri yer yer eriyen kar gibi gizlice kaybolmaya başladılar.

Bunun farkına varan Cakıp avulun ileri gelenlerini yakınlarını toplayıp danıştı. "İhtiyarlığımda oğul sahibi oldum hayvanlarım yok olmadı. Otlar yetiştiğinde hayvanlar doyduğunda Uç-Aral'da bir ziyafet vereceğim" dedi.

Yurdun ileri gelenleri Cakıp'a katıldılar. Kalmuk Tırgot Çinliler'den sır saklayıp Cakıp'ın on iki direkli ak şanlı üç kardeşini bulsa da onları çağırıp köşeye oturtsa sevincini onlarla paylaşsa ziyafetin tadını çıkarsa. Ama onlardan şu ana kadar hiç bir haber alamadı. Bunu düşündükçe yüreği sızlıyordu. Oruz'u Opal'da Bay'ı Kaşgar'da Usön'ü Tibet'te biliyordu.

Cakıp her şeyden evvel Kazak'a Noygut'a Katagan'a Türk kabilelerine Alçın'a Uyşun'a Nayman'a Kıpçak'a Abak'a Tarak'a Argın'a dört beş ay önce çocuğunun düğününe davet etmek için haber gönderdi.

Uzun zamandır ziyafeti özleyen kırgızlar yurdu yenilediler evlerini düzeltip kurdular. Kadınlar süslenip kara başörtüsü yerine beyaz sarık ve beyaz başörtüsü kullandılar. Kızlar saçlarını çeşitli şekilde örüp baykuş tüyleriyle süslenen kalpaklarını giydiler. Erkekler kesmek için hayvan hazırladılar ocak yaptılar odun hazırladılar yarış atı hazırladılar misafirleri ağırlama işini görüştüler.

Cakıp Bay bir gün Ala-Dağdaki Nogoyun evine benzeterek Altay'da altı direkli bir otağ kurup süsledi. Ardıç dumanıyla evi tütsüledi davul çaldırıp bahşıya evdeki belayı kovdurdu kıllı mızrağa kızıl tuğ takıp tünekten çıkardı.

Akbalta önce Cakıp'ın fikrini beğenmemişti sonra halkın ziyafete hasret kaldığını görüp zavallıların "gönlü neşelensin başları bir araya gelsin" diye kabul etti ve ziyafet işlerini üzerine aldı. O yüzden o ne uyuyabildi ne de rahat soluk alabildi. Hep koşturup durdu. Ziyafet yedi gün sürdü. "Cakıp'ın çocuğunun ziyafeti bizim de ziyafetimiz şimdi hizmetini etmiyelim de ne zaman edelim" diyerek Argın'ı Kalmuk'u Nogoy'u Kıpçak'ı hep beraber misafirleri ağırladılar. Oyun güreş mızrak müsabakası at yarışı düzenlendi.

Cakıp'ın ziyafeti Altay'da çabuk duyuldu.

Kalmuk Tırgot Çinliler ve Moğollar "Bu Kırgız Ak Otağ kurduğu için mi böyle şımarıyor? Onun bizim bilmediğimiz bir çocuğu var. Alevke'ye söyleyelim" diyerek kötü niyetle avullarına döndüler.

Cakıp her kabilenin başta gelenlerini yakınlarını bilgili aksakalları özellikle ziyafet sonrasında alıkoyup her birine elbise giydirdi. Aksakalları özellikle ziyafet sonrasına alıkoyup her birine elbise giydirdi çocuğunu sağ eteğine koyarak Hanımını peşine takıp ortaya çıktı.

"Sevgili kardeşlerim! Tanrımın verdiği oğluma ad veriniz." Cakıp diz üzerine oturup dileği için dua etti.

Çocuktan çıkan ışığa bakıp ona layık bir ad bulamayan halk şaşırıp kaldı.

Ah Tanrım! Tam bu sırada beyaz çadıra yırtık deri elbise giyen elinde beyaz 's' tutan beline çakmak taşı bağlayan ayağına çarık saran bembeyaz sakallı ak külahlı derviş birden içeri girdi.

"Millet" dedi yüzü ışıldayan derviş şaşkın oturanlara bakarak "müsaade ederseniz nur yüzlü çocuğun adını ben vereyim."

Onlar da; "Olsun! Ağzından çıkan kutlu olsun çocuğun adını sen ver ihtiyar" dediler.

"Söylemek benden söz Tanrı'dan. Çocuğun adı Manas olsun! Ulu adına layık bahadır olsun! Belal'rdan uzak dursun" dedi gözlerinde ateşi olan evliya derviş elindeki 's'sını çocuğun üzerine silkerek "Manas ok geçirmeyen kürklü ol ! Ok yetişemeyen atlı ol! Sana dokunanları kılıçtan geçir karşına düşman çıkarsa belini büküp öcünü al! Seninle tutuşan yenemesin sana dokunana aman verme! Yalnız başına bozkurt ol kırk kişiye bedel ol! Adını şimdilik sakla." dedi.

Oradakiler "Dediğin olsun. Tanrım versin!" diye uğultuyla güney ışığının girdiği tüneke bakarak Gök Tanrı'yı sığındılar.

Çıyırdı Hanım çocuğuna ad veren adama elindeki ipek kumaşla altını vereyim diye düşünürken beyaz sakallı derviş bir anda gözden kayboluverdi. Onu dışarda olanlar da görmemişlerdi.

Manas Manas olunca adı sanı duyulunca yurtta ona muhatap çıkmadı.

Küçücük Manas bağırınca dağdaki kayberen ürkerdi ormandaki kaplanlar kaçardı. Manas bebekliğinde ağlamayı bilmiyordu yaramazlık yapardı istese obanın ocağındaki ateşten yalın ayak geçerdi. İçinden geçilmez çam ormanında tek başına dolaşırdı. Ev kadar taşları dağdan yuvarlardı. Onbeş yaşındaki çocuğun elini sıkıp ağlatıyordu.

Çocukcağız üç yaşına geldiğinde Çong Cindi diye biliniyordu. Delikanlılarla eşit oldu devenin kuyruk sokumu kemiğini tek eliyle birleştirir Gök öküzün boynuzunu kırardı. Onunla görüşmeye kimse çıkamazdı.

Çong Cindi henüz dört yaşına geldiğinde sık sık dövüşmeye başladı. Kara ağacı yerden köküyle beraber kopardı. Canıyla yarışıp gücüyle kapıştı suya bassa dalmadı ateşe bassa yanmadı. Arslan gibi heybetli oldu belalı Cindi diye adlandırıldı.

Çong Cindi beş yaşına geldiği zaman henüz küçükken marifetini millete gösterdi öküz kadar taşları kaldırdı yılanın başını ısırdı bir tulum kımızı bir seferde içti.

Genç Manas altı yaşına geldiğinde uzun boylu delikanlı oldu yiğitlerle denk oldu. Çong Cindi adını bıraktı kendi adıyla çağrılmasını istedi.

Manas yedi yaşında kırıp dökmeye başladı. Can dostları ondan bezerek kaçtılar. Deliliği arttı bir kuzunun eti ile doymada onunla güreşecek yiğit kalmadı.

Manas sekiz yaşına girip erkeklik çağına erince her gün kırlarda dolaştı. Ev yüzünü görmedi kervan yolunda gelip geçen tüccar ve kervancıları soyup malını mülkünü çocuklara dağıttı. Avuldakiler "Cakıp Bay'ın bir tanesi laf dinlemez şımarık" diye dedikodu yaptığı halde hiç kimse karşısına çıkamazdı.

Bir keresinde Manas avuldan kırk çocuğu toplayıp geniş Altay'ın tepeli alanlarında karargâh kurup eğlence düzenledi. Eğlence kıvamına geldiğinde yukarıdaki dağ tepesinde Kalmuk Tırgot Moğol'un kudurmuş seksen çocuğu sallana sallana gelip avulun çocuklarına büyüklük tasladı.

"Serseri Kırgızların çocukları eğlence düzenlemişler. Onlara eğlenmeyi gösterelim! Esen Han atamız bunların derisini yüzüp gözünü oyacak! Diye şımardılar. Onlar birine "Erkek isen yap" dedi. Manas. Kalmuk'un Moğol'un genç çocukları savaş parolasını söyleyip Kırgızları her yandan kuşattılar bağırıp çağırarak kavga çıkardılar. Kaçan Kırgız çocuklarını küçük büyük demeden ölesiye dövdüler epeydir bir kenarda duran Manas artık "yeter" diye araya girdi.

"Bu hakeme bak kötü Kırgız!" diye Kalmuk çocuklarının başı Manas'a değnekle vurdu.

Manas dayak yedikten sonra yerinde duramadı. Yerdeki değneği alıp Kalmuk'lara öyle bir hareket yaptı ki değneğin dokunduğu on iki çocuk öldü. Manas'ın heybetini gören Kalmuk çocukları köşe bucak kaçmaya başladılar. Kırgız diye savaş parolasını söyleyen kırk çocuk Kalmukları kovaladılar.

Manas Kalmuklara yetişip tam onların cezasını vermek üzereyken karşısında Cakıp Bay Peyda oldu.

"Hey yaramaz!" diye Cakıp Manas'a bağırdı "Kalmuklara bunu nasıl ödeyebilirim! Başımızı yiyeceksin bu hareketinle dur!" dedi.

Manas kırk çocuğu peşine takarak hiçbir şey olmamış gibi avula geldi.

Ertesi gün Kalmuklara dokuzarlı gruplar halinde hayvan götüren Akbalta şöyle dedi:

"Avulumuzdaki Çong Cindi denen çocuk kavga çıkarmış onu cezasını biz verelim ayağına geldik çocukların işi yüzünden birbirimize düşman olmayalım" diyerek Kalmukların ayağına kapandı.

Onun malını mülkünü alan içkisini içen Kalmuklar şöyle dediler:

"Kırgızlar sizin af dilemelerinize alıştık artık.Çong Cindi'nize sahip çıkın!"

"Tamam" dedi sırrı içinde saklayan Akbalta.

O olaydan beri Cakıp oğlundan kaygılanıyordu.

Cakıp sonunda Hanımına danışarak Manas'ı Oşpur'a bir an önce vermek istedi. "Çocuğu uşak mı yapacak Hanzade mi yapacak budala mı yapacak kendisi bilsin. Onun eline verelim hem Kalmukların gözünden uzak dursun" diye atına binerek yola koyuldu.

Cakıp'ın bildiği kadarıyla Oşpur çobanların başı Tengir Bay'a tabi olan töreleri iyi bilen sözü bir özü bir insandı. Oşpur gençliğinde dünyadan bıktığı için halkına geç katılmıştı. O dağın tepesinde düşüncelere dalmış bir halde akşama kadar otururdu. Gece boyu uyumasa bile gündüz yine halinden hiç bir şey eksilmiyordu. Kolay kolay sırrını söylemezdi. Birçok dili biliyordu Kara kuş gibi ihtiyar gözükmesine rağmen tekmeyle taş yaran eliyle herşeyi kırabilen kişiydi. Yedi gecede Kalmuk ve Çin'e yaya olarak gidip gelirdi. Oşpur dağdan seyrek olarak inerdi. Ömrünün büyük bir bölümünü ak karlı mavi buzlu yükseklerde kuzuların otladığı kayberenlerin yayıldığı yerlerde koyunlar arasında geçirirdi.

"Oşpur Bay nerdesin?" dedi Cakıp yüksek sesle "Sana bir kul getirdim."

"Buradayım Cakıp Bay." Oşpur Ak çadırından çıktı "A oğulunuzu ağılıma alıp gelmişsiniz."

Oşpur Manas'a dikkatlice bakarak ona bir sarı keçi yavrusunu kurban kesti.

"Oşpurcuğum sen çok şey bilirsin söylemesem de bunu farkedebiliyorum.Bunu adam et. Seni Tanrı'ya oğlumu sana emanet ediyorum."

Çoban başı Bay'ın sözünü dinledikten sonra cesaret bularak:

"Bayım peki. Avuldaki Çege Bay ile oynasın!"

"Oğlumun gözünün yaşına bakma!" Vur döv! Yattığı yer kara kulübe olsun önü taar (kaba yünlü kumaş) keçe olsun! Şımartma" diyerek Cakıp evine döndü.

Manas Oşpur'un yanında kaldı.

Ertesi günü kara kulübede horlayıp uyumakta olan Manas'ı Oşpur tan atmadan uyandırdı.

"Hey Manas! Sen buraya uyumaya gelmedin. Çobansın. Dediğimi yapacaksın kalk! Normalde öğlene kadar uyuyan uykusever Manas bugün hiç ses çıkarmadan gözünü açtı.

"Söyle bana nasıl insan olmak istersin?" dedi Oşpur onu sorguya çekerek.

"Bahadır olmak istiyorum" dedi Manas rahatça.

"Peki. Bahadır olunca ne yapacaksın?

"Bahadır olursam düşmanlarımı param parça edeceğim."

"Öyle mi! Niçin düşmanlarını öldüreceksin?"

Manas buna cevap veremedi. "Halkımı yağmalayıp soyduğu öldürdüğü için desene" dedi Oşpur

"Kan dökerek mi bahadır olacaksın?"

"Bilmiyorum". "Şimdi sözümü dinlersen bahadır olacaksın" dedi Oşpur.

Manas çobana "evet" işareti yaparak başını salladı.

Oşpur Manas'ı büyük nehirin aktığı geniş dereye götürdü.

"Şimdi buradan öteki kıyıya geçeceğiz yol bu" dedi Oşpur.

"At ile geçemez miyiz?" dedi Manas.

"Bahadırlar pek çok zorlukları yaşarlar. Bahadır olmak istersen yaya geç" dedi Oşpur Manas'a bakıp.

Gerçekten Manas nehire elbiseleriyle girdi. Beş adım gittikten sonra Manas bir taşa takılıp kayarak düştü. Suda sürüklenmeye başladı suda boğulmak üzereydi iki gözü Oşpur'da idi.

Oşpur suda akıp gitmekte olan Manas'ı takibederek şaşmadan nehir kıyısı boyunca gelmekte idi. Manas ç****izdi nehir onu almış götürüyordu.

Nehirin kıvrımına geldiğinde Manas'ın gücü kalmamıştı. Oşpur kıyıdan elini uzatıp onu nehirden çıkardı.

"Bahadır olmak kolaymıymış" dedi Oşpur gülümseyerek.

"Bahadır savaşta dövüşür düşmanla savaşır. Suda akmaz" dedi Manas kızgın halde. "Suda dövüşmek yaya olarak nehir geçmek her an bahadırların başına gelebilir" dedi Oşpur. "Uykudan kalkıp bir anda kara gücünle olman lazım."

Oşpur Manas'ı öteki kıyıya geçirip taşlı dereyi gösterdi.

"Bu deredeki taşları iki günde bir yere toplayacaksın."

Manas daha da sinirlendi.

"Onunla sur mu yapacağız?" dedi Manas tersleyerek.

" Hayır. Senin gücünü deneyeceğiz" dedi Oşpur. "Bunları topladıktan sonra eve gidebilirsin."

Oşpur atına binip Manas'ı derede bırakarak gitti.

Manas burada iki gece kaldı bin bir zorlukla ev kadar taşları bir yere topladı. Üçüncü gün Oşpur geldi toplanan taşları görüp Manas'ın omuzunu tuttu.

"Şimdi senin gelecekte bahadır olacağın belli oldu Manas".

Oşpur o zamandan beri Manas'ı rahat bırakmadı. Onu yayladaki Süt-köl denen suyu çok soğuk olan derin göle; etrafında Kamçatka ördeklerinin bulunduğu yere götürdü. Beline ip bağlayıp suya daldırdı. Böylece Manas yüzmeyi öğrendi.

Bu Oşpur'un eziyetlerinin başlangıcı idi. Ne olursa olsun Oşpur'un eziyetleri Manas'ın hoşuna gidiyordu. Dikkatlice canla başla Oşpur'un söylediklerini itiraz etmeden hemen yerine getiriyordu. Bahadır olmanın kolay olmadığını artık anlamıştı Manas.

Bir ayda Manas yayın nasıl yapılacağını nasıl çekileceğini öğrendi. İki ay sonra dayanıklı mızrak yapmanın sırrını öğrendi. Üç ayda kılıç yapmayı ve kullanmayı öğrendi. Dört ayda erkek yarışları (at üzerinde yapılan bir birini eyerden düşürme yarışı) na alıştı. Beş ayda Oşpur ile tutuştu kara gücü geldiğinde Manas onu bir eliyle kaldırdı bunu fırsat bilen Oşpur ayak çalmak suretiyle çocuğu yere serdi. Oşpurun bilmediği şey yoktu. Tibet ve Çin'den öğrenip geldiği sırrı ineğin derisini asıp eliyle saplayarak delmeyi bir değnekte otuz kişiyle tutuşmayı tekme atmayı Manas'a öğretti.

Altı ay sonra o etine dolgun çocuk zayıflamıştı boyu uzayıp yaramazlığı kalmamıştı. Vücudu kuvvetlenmiş boz bir oğlan olmuştu. Ondan sonra Oşpur Manas'a güvenerek onu Çege Bay'la beraber koyun gütmeye gönderdi.

"Üzerine Kalmuk'un taşına tak!" dedi Oşpur "Yoksa Kalmuklar senin ayaklarını ve kollarını keser."

"Oşpur Ağa! Kalmuk'un taşına takıp yaşamaktansa ölürüm daha iyi" Manas buna gücenerek beyaz kalpağını üstüne kementay (keçeden üst giyim=çapan) giydi ve yanına kılıcını aldı.

Manas on yaşına geldiğinde tırmanmak için dağ savaşmak için düşman bulamadı. O dağdaki çobanlardan kırk çocuk bulup almak istedi.

Bir sıcak yaz gününde Manas ile Çege Bay dağa koyunları otlatmaya çıkmışlardı.

Tam karşıdaki kaya taşında bir kurt koyunları arasında aksak beyaz kuzuyu yakalayıp güpegündüz parçaladı. Bunu gören Çege Bay'ın ödü koptu; bağırmak için sesi dahi çıkmadı ardıç ağacına çıkarak saklandı.

"Hey bu hangi köpek" dedi Manas.

"Köpek değil kurt" dedi yaşça büyük olan Çege Bay. "Bizi de yiyecek. Saklan buraya."

"Kurtsa ne varmış. Bunun ciğerini söküp alacağım" diye on yaşındaki Manas kurda saldırdı. Kuyruğundan yakalayacaktı ama yetişemedi.

Kurt kaçıp gitmekte idi. Manas akan kanı izinden onu takibetti. Kurt kayanın önündeki kara mağaraya girip saklandı. Manas da onun izinde mağaraya girdi.

Manas mağaraya girince gördüklerine inanamadı köşede iri yarı şık elbise giyen kırk kişi sırayla oturmuştu. Kanatlı atları vardı; gönülleri açık yüzleri nurluydu. Onların yanında Oşpur'un aksak kuzusu meleyip duruyordu.

Büyüklerden çekinen Manas onlara selam verdi:

"Ağalar Kuzuyu kapan kurdu gördünüz mü?" dedi.

"Gördük" dediler. Oturanlar birbirlerine bakarak gülümsediler. "O kurt işte biziz. Biz kırklarız.

" Manas'ın onlara pek inanmadığını gören kırklardan biri bir anda kurt şekline girdi. Manas da böylece inandı.

"Biz kırklar senin yoldaşlarınız" dedi oturanların büyüğü "Ne zaman zorda kalırsan biz hemen yardımına koşarız. Sana söz.

" Kırklar Manas ile göğüslerini birbirine değdirerek sözleştiler.

O esnada mağaraya Çeğe Bay girdi.

"Onun adı ne?" Kırkların büyüğü.

"Kadoo Bay'ın oğlu Çeğe Bay çobanımız."

"Bu çocuk sonra sana can yoldaş olacaktır adı Kütübi olsun" dediler ve kırklar gözden kayboldular.

Manas ile Çeğe Bay geri dönüp koyun kuzularını saydılar eksik çıkmadı. Manas bu gördüklerini iyiliğe yordu. Deminki beyaz kuzuyu Çeğe Bay'la kesip kızartarak yediler. Gündüz dağdaki koyunlara saldıran kurtları gören çobanlar akşam üstü deredeki koyunlarını sayıp kontrol ettiler. Ağıldaki koyunların ve otlaktaki atların hiçbiri eksilmemişti. Oşpur'un koyunlarına da bir şey olmamıştı. Ağılda deminki aksak ak kuzu da vardı.

Oşpur koyunlarını güderek tepe boyunca gelirken deredeki çukurda Manas başta olmak üzere kırk çocuğun eğlenmekte olduğunu gördü. Çocukların eğlenmesini seyretmek için attan inerek bir söğüdün altında oturdu.

Çocuklar artık büyümüşlerdi. Onlar durmadan ordo (Hanı karargahını ele geçirmek için savaşı temsil eder) oyunu oynuyorlardı. Sonra kazandaki etleri alıp yediler. Çocukların arasında Manas Opol dağı gibi gözüküyordu o bu görünüşüyle diğerlerinden farklı idi.

"Bahadıra itaat edelim!" Kırk çocuk Manas'ın etrafında dönerek ona saygı gösterdi. Manas bununla yetinmeyerek adetlerde olduğu gibi somurtkan davrandı. Çocukların kendisine beğim demelerini sağladı.

Eti yedikten sonra Manas söğüdün gölgesinde uykuya daldı. Bir zaman sonra üst taraftan Kara Malmuk'un seyisi Kancarkol yolundan şaşmış köpek gibi bastırıp geliyordu. Bu kafirin işini Oşpur biliyordu. Bu adam Kalmuk ve Çin'de Sibirya parsı gibi emir dinleyen insanın başını eliyle kesebilen elini göğüse saplasa hançer gibi giren bu yüzden Kancarkol diye adlandırılan bel'lı biriydi. Oşpur içinden fırsat bulsam da Kancarkol ile yerde teketek dövüşsem diye düşünüyordu.

Kancarkol yol boyundaki çocukları görünce köpek gibi fırlayıp gelerek kamçısıyla onları kamçılamaya başladı. Çocuklar Tarançı gibi sağa sola dağıldılar bazılar korktu. At üzerinde dövüşemeyen Kalmuk attan inip kuşattığı çocuklardan dördünü eliyle vurarak öldürdü. Sonra onları toplayıp üzerlerine oturdu.

Manas çocukların gürültüsünden uyandı. O Kancarkol'a doğru heybetle arslan gibi kükreyerek geldi. Onun gücünü farkeden Kancarkol da önceden tedbirini aldı. Oşpur;

"Ne yazık ki Manas belki o tecrübeli kafire yenik düşebilir keşke onun yerine ben olsam! Kancarkol Manas'ı parçalarsa Cakıp'a ne söyleyeceğim." diye düşündü.

Manas ile Kancarkol meydanda dönerek birbirini korkutmaya çalıştılar. Bir ara Kancarkol eliyle Manas'a göz açıp kapayıncaya kadar vurmak istedi. Yiğit Manas kendini bir yana attığından Kalmuk'ın eli söğüde saplanmıştı. Bir anda Manas ayağıyla onun böbreğine vurup kaldırdı ve kucaklayarak yere fırlattı. Kancarkol yere serildi.

Oşpur Manas'tan emin olarak çocuk göreceğini görmüş öğreneceğini öğrenmiş olgunlaşmıştır sağ salimken Cakıp'ın eline teslim edeyim diye yola koyuldu.

Oşpur'u gören Çıyırdı sevincinden bağırdı. Heyacandan Oşpur'a verebilecek hediye giydirebilecek elbise bulamadı.

"Sana kurban olayım Oşpurcuğum! Manas kuzum amam mı? İki yıldır onu görmedim. On çocuğu varmış gibi ihtiyar onu görmeye gitmedi. Manas adından Kalmukların Çinlilerin haberi var mı? Almak istersen işte hayvan! Para istiyorsan onu da senden esirgemem. Beslediğim oğul adam olacak mı?"

Sözde hasis derin düşünceli olan Oşpur şöyle dedi:

"Oğlumuz amandır kimseye yenilmez güreşte kimseye boyun eğmez biri oldu kıvamına geldi. Söyleyeceğimi söyledim vereceğimi verdim. Artık Kalmuklardan Çinlilerden korkmaz oldu. Çocuğa ihtiyacınız varsa alabilirsiniz."

Ertesi gün Cakıp Bay Manas'ı alıp gelmek için Oşpur'la beraber gitti. Cakıp oğlunun olgunlaştığını görüp sevindi. "Ya kurban olayım kuzum beri gel konuşalım. İhtiyar Kalmuk'u dövmüşsün. Çakmağıyla bıçağını almışsın. Şimdi Kalmuklar bize felaket yağdırmaz mı? Başınıza bel' olmayacaklar mı? Diye Cakıp ağladı.

"Ben onu ganimet aldım. Ganimeti vermeyeceğim." dedi. Manas dudaklarını bükerek. "Ey baba! Ne zamana kadar böyle saklanıp yaşayacağız? Artık kaçmayacağım Kalmuk'tan ölümde öte yok !" dedi.

"Ya yavrum arkadaşlarına hayvan kesip yedirip israf etmişsin." dedi Cakıp.

"Ey baba kızma. İnsana dünya ile hayvan bulunur. Bunca sahipsiz hayvanı güdüp ne bulacaksınız. İnsana birazcık servet yetmiyor mu?"

Cakıp çocuğunun söylediklerine karşılık bulamadı. Manas'ın akıl bulduğunu büyüdüğünü gören Cakıp içten memnun oldu.

Oşpur elini Manas'ın omzuna koyup vedalaşırken sordu:

"Manas olgunluk çağına geldin. Şimdi seni babana teslim ediyorum. Söyle bakayım benden ne öğrendin?" dedi Oşpur.

"Nasıl bahadır olunacağını nasıl savaşılacağını" dedi Manas.

"Hoşlanmadığın herkesle savaşır mısın?" dedi Manas.

"Saldırırsa evet!"

"Manas sağ kulağınla da sol kulağınla da dinle. Sadece halkına saldıran düşmanla savaşacaksın. Her zaman halkını düşüneceksin sonra kendini. Bu her yiğidin parolasıdır. Benim sana verecek vasiyetim budur."

Manas nasihatini bitiren Oşpur'un önünde diz çöktü.

Cakıp Bay'la Manas sabahın köründe yola koyuldular. Doğuda güneş ışınları bulutlara aksederken Batıda ay henüz kaybolmamıştı. Tepeleri beyaz karla örtülen dağlar kül rengine bürünmüştü. Kuş sürüleri dizi halinde göç etmeye başlamış yerde otlar sararmış şafak süzülmüştü.

Cakıp Bay da gök yavrularını yetiştiren kuş gibi boyu uzayan at üzerinde mağrur oturan yiğit oğlunu dikkatle süzüp daha önce "Keşke yanımda bir oğlum olsaydı hasretim kalmazdı." şeklindeki dileğinin sonunda gerçekleştiğine şükrederek Hanımına çabuk ulaşmak için atın dizginini silkti.

Tör-Su nehrini geçip Ak-Ötek'e geldiğinde uzaktan buram buram yükselen toz duman içinde ürkmüş at sürüsü göründü. Çakıp ürkmüş atların önünü kesip damgalarına bakarak onları kendi atları olduğunu gördü.

Cakıp bu sıcakta temiz atları korkutarak süregelen yabancı Kalmuk'a sordu:

"Hey atları nereye götürüyorsunuz?"

Yer kapan Kalmuk Cakıp'ın sözünü anlamadan atları sövüp sayarak sürüp gitti.

Atların ardından koşan Iyman adlı at çobanı Cakıp'ı görüp acı acı ağladı.

"Kalmuklar bizi dövüp yurdumuzu alarak atları sürüp götürüyorlar bayım."

O sırada Manas yetişip geldi ağlayan at çobanını görüp babasına sordu:

"Bu at çobanın kim dövmüş baba?"

Cakıp doğruyu söyledi.

"Deminki Kalmukların işi yavrum. Altı grup Kalmuk yer değiştirmiş. Kısa zaman önce otuz kısrakla beş atı otlak ücreti olarak vermiştin. Bunu az görüp atları otlaktan kovmuşlar."

Atların ardındaki al donlu ata binen Kalmuk reisi Kortuk Cakıp'ı tanıyıp kaba sesle bağırdı:

"Pis vahşi Kırgız! Otlağın sahibini bilmiyor musun?" Hayvanlarına bir yer bulsaydın? Şimdi sana göstereceğim! Tohumunu göstereceğim." diye Kalmukça sövüp Cakıp'ı atından indirip kovaladı.

"Ya baba bunlar ne diyorlar?" diyen Manas hal' hiçbir şey anlayamamıştı.

"Ey yavrum çocuklar böyle sözleri anlamaz" dedi. Cakıp telaşlanarak.

Bu sırada kenarda duran Kalmuk Cakıp'ı kamçıladı. Bayın sardava kalpağı yere düşüp çenesinden kan aktı. On Kalmuk Cakıp'a saldırdı onu fena dövdüler.

Bunu gören Manas tahammül edemedi. At çobanı Iyman'ın elindeki huş ağacından yapılmış sırığı (kement) kapıp kükreyen Kortuk'un üzerine fırlattı. Kalmuk'un başı parçalanarak beyni sırığa takılı kaldı. Bunu gören Kalmuklar atlarının dizginlerini çektiler şaşırdılar. Atlarının üzerine yerleşerek Manas'ı yakalamaya yeltendiler. Mızrak ve kılıçla saldıran Kalmuklar Manas'ı her taraftan kuşattılar. Manas atıyla bir yana kaçarak sırıkla onları birer birer yere düşürdü. Kalmukların yedisi yere düştü. Manas gök kır atının yorgun düşmesine rağmen ayaklarıyla onun böğürlerine vurarak kaçan Kalmukları inatla takibetti.

Cakıp Manas'ın arkasından bağırarak gök kır atın dizginini tutmaya çalışsa da ulaşamıyordu.

"Hey yapma yavrum dur!" diye ağlıyordu Cakıp "Kendine gel! Arkana bak vay-vay! Bu yaptığın nedir? Köklü kabilen mi ver senin? Keşke kırk yoldaşını bekleseydin? Tek başına Kalmukları öldürüp bitirebilir misin? Bırak yavrum dur!."

Manas babasına acıyıp gök kır atının dizginin çekti.

"Kurban olayım sana yavrum. Bu Kalmuklar bundan sonra seni boş bırakmazlar. Bakarsın yarın Kortuk'u öldürdün diye intikam almak isterler. Onlar "Kun" isterler. Manas atın dizginini sıkı tutup uslu duruyordu.

"Kun ne demek baba?"

"Oğlum birisini öldürdüğün zaman zarar gören taraf kun ister. Kunga bakarak (at koyun deve inek) altın ve benzeri dünya kıymetlerini alır. Onu ödemezsek baş alır veya ailemizden birisinin öldürülmesini isterler." "Kalmuklar Kortuğun Kun'u için bizi esir alıp malımızı yağma ederler mi?" Avula ulaşmaya az kaldığında Manas düşünceye dalmıştı sonra Cakıp'ın yanına yaklaşarak:

Ya baba sen beni çocuk mu sanıyorsun?

Büyüdün akıllandın.

Daha nereye büyüyeceksin? Dev gibi boyun var.

Bana güveniyor musun?

Güveniyorum.

Ben senden bir şey soracağım saklamadan doğruyu söyler misin?

O soracağın soruya bağlı yavrum. Soru oğlunun babasına sorabileceği bir sorudur. Cevap ise akıllı bir babanın büyümüş oğluna vermesi gereken doğrulukta olmalıdır baba.

O zaman sor oğlum. Bundan sonra sana gerçekleri söyleyeceğim senden hiçbir şey gizlemeyeceğim.

Baba soyunu sopunu bilmeyen adam olmaz. Benim yedi göbek soyumu anlat. Ala-Too'dan Altay'a gelişimizden başlayarak hepsini anlat.

Oo oğlum sen sormaz olsaydın; ben de söz vermiş olmasaydım. Babanın da çocuğuna söyleyebileceği söz var söyleyemeyeceği söz var. Ama sen atalarının geçmişini bilmek zorundasın. Bunları sen biraz daha büyüğünce söylemeyi düşünüyordum. Sorman büyüdüğünün işaretidir. Atalarımızın geçmişi nesilden nesile emanettir. Senin övünebileceğin gurur duyabileceğin bir halkın var. Soyun Kırgız sözünden dönmeyen savaş denince durmayan cesur akıllı ve inatçıdır. Dostunu düşmanını bilen namuslu cesur savaşçı ve kırk kabileli cennetlik bir halkın vardı. Cakıp Bay oğluna yedi göbek atasını onların kahramanlıklarını masal gibi anlatarak büyük dedesi Nogoy Han'ın tarihine geldi.

Büyük deden Nogoy'un yedi göbek atası hep handı. Onların hepsi arslan gibi güçlüydüler. Nogoy Han da onlardan eksik değildi. Rızkını hiç kimse paylaşmadı. Tacını kimseye giydirmedi. Komşularıyla iyi geçindi. Düşmana hakkını yedirmedi. Nogoy Han ilkbaharda babalarının eskiden izlediği büyük yolu takip ederek Ala-Too'dan göç etti. Otlak arayıp Enesay Altay Ming-Suu (nehir) ya kadar giderek serinledi. Oraya eskiden yerleşmiş bulunan kırk Kırgız kabilesiyle oniki Türk soylu kabilelerle yaylayı paylaştılar hayvan alış verişinde bulundular dünürleştiler adetleri beraber muhafaza ettiler düşmana karşı beraber savaştılar güz gelince yüklerini hayvanlarını alıp göç ettiler. Ancak altı ay sonra Ala Too (Aladağ) Andican Alay gibi ılık yerlere gelip kışladılar. Dürüst deden Nogoy Esen Han'la yapılan savaşta yüreğine mızrak saplandığı için can çekişirken oğullarına halkına acı acı ağlayarak şöyle vasiyette bulunmuştu: "İyi niyetli yiğitlerim köklü halkım bizim düşmana yenik düşmemizin sebebini şimdi anladınız mı? Düşmana askerimiz az olduğu için boyun eğmedik. Halk birleşmedi. İçimizden çürüdük. Birlik ve beraberliğimiz bozuldu. Töreden uzaklaştık. Arzu ve hevesimiz kalmadı bilgelerin sözünü ciddiye almadık. Töreleri bıraktık kötülere kandık küçükler büyüklere hürmet etmediler çocuklar atalarını bilmediler kadınlar kocalarını düşünmediler. Tanrıyı tanımadık. Böylece yurdumuzdan gayret iman haysiyet kuvvet gitti. Akıllı önderlerinize ve memleketinize gerçekte karşı olan sizsiniz Düşmana kucak açan sizsiniz. Bundan ibret alınız! Bunu sonraki nesillere çocuklarınıza anlatınız."

Oğlum Nogoy deden vefat ettiği zaman hansız kalan halk şaşırdı han hazinesi tüketildi sayısız hayvanları talan edildi yiğit erkekler köle oldular n'rin belli nazlı gelinler küçük kızlar cariye oldular. Böyle zilleti Tanrım kimseye göstermesin zamanında güçlü olan göçmen halkın başına felaket ve dert geldi. Ay batmış gibi ocağı söndü başı derde girdi. Pis Esen Han "Bu Kırgızlara yardım edenin kim olduğunu anlayamadım. Pek çok kez onları soyup soğana çevirdiysem de yine başını kaldırıyor. Başları bir araya gelirse tekrar dirilip kavga çıkaracak" diye danışmanın sözünü dinleyerek yok edemediklerini dağ derelerine kuru yataklara kum gibi dağıttı. Kırgız çocuklarını Çinlilerin Kalmukların atlarına bakıcı yaptı. Karşılık gösteren Kırgızların dilini kestiler eline çivi çaktılar. Usta okçuların gözlerini oydular söz dinlemeyenin kulağına kurşun döktüler. Ata binip kuş gibi dolaşan halk şimdi güneşin doğuşunu batışını görememekte. Onlar tutsak oldular dertlerini kimseye söyleyemediler kuma akan su gibi tutunacak yer bulamadan şaşırdılar. Çin Hanı Esen Han eline geçirdiği göçmen Türk ve Kırgız yiğitleriyle "vahşiler" diye alay etti. Kalmuk Moğol ve Tırgotlardan muhafız koyup dağa ve ata alışmış halkı gasbettikleri hayvanlara bakıcı yaptılar onları huduta yakın yerleştirip Çin Seddi'nin önünde saldıran düşmanına karşı mızrak kalkanı olarak kullandılar. Zavallı halk bir deri bir kemik kalmıştı. Kabahat halkımızdaydı. Onlar yıllar sonra Altay'da ancak birleşebildiler. İşte şimdi sen doğdun. Demin de söylediğim gibi aklını buldun kuvvetle doldun. Yavrum ataların halkı gözbebeği gibi koruyup onlara tünek olup muska gibi saklayıp korudular. Atalığın gereğini yerine getirdiler. Ben onlar kadar olamadın. Ahvalim iyi gitmedi. Aklım kuvvetim kafi gelmedi. Şimdi senin zamanın senin yerine getirmen gereken şeyler var. Umudum sendedir. Halkın senden beklediklerini gerçekleştir. Şerefini koru. Korktuğum şey şudur; artık sırtını dayayabileceğin ataların o kuvvetli Kırgızlar yok. Etrafında toplanın arkadaşların yok. Yalnızsın yavru." Gönlündekini söylediği için rahatlayan Cakıp derin bir iç çekti. Manas düşündü.

Manas aklına sözleştiği kırklar geldi. O anda karşısında hoş bir ata binen kara bir elbise giyen görünüşü muazzam gök bayraklı gaza için var olan Kırklar peyda oldu. Onlar Manas'tan başka kimseye görünmeden sözleri duyulmadan değişik bir kılıkla çıkageldiler. Manas onlarla şakalaşarak onlara Kortuk'u öldürdüğünü söyledi. Cakıp Bay oğlu sapasağlam iken birdenbire hiçbir şey yokken onun ileri geri konuştuğunu boşuboşuna kahkaha atıp çırpındığını görünce çok korktu. Oğluma cin çarptı diye ne yapacağını şaşırdı. O bu korkulu anda Hanımı Çıyırdı'yı hatırladı. "Hanıma çabuk ulaşayım ıssız yerlerde dolaştığı için Manas'ın delirdiğini anlatayım. Baksın yüreği sızlasın." diye atını kamçıladı.

Cakıp Bay atını bağlamadan kimseye bakmadan kamçısını sallayarak yürüdü. Gözlerinden yaş dökülüyordu. Başını eğdi. Dalgın dalgın yürüyordu. Çıyırdı'nın çadırına felaket haberi getirdi.

"Ey Hanım bunu kimse bilmesin tamam mı? Bizim ışığımız söndü. Gözümüz oyuldu. Hayatımızı karanlık bastı. Fel'ket geldi." Diye Cakıp dizlerine vurdu.

"Ne diyorsun dilin yansın senin ihtiyar! Ağzındaki sözlerini köpeğe söyle. Yavrumun hâlini çabuk anlat! Ölüyorum çabuk söyle."

Cakıp Manas'ın sararmış sahrada dolaşıp delirdiğini anlattı.

"Gözbebeğim bir tanemi sahrada niye yalnız bıraktın? Hey deli ihtiyar ben Baykuş Ana oldum çocuğa doyan sen oldun. Senin Manas'tan başka kimin var? Atalarınla beraber soyun kurusun onları niye böyle esirgiyorsun? Bana yavrumu göster. Yavrum kuzum ne olursa olsun atını yedekleyerek onu eve getir hadi! Oğlum sahraya bırakılır mı baş belası ihtiyar!" diye bağırdı Çıyırdı gözlerinde yaş dökerek.

Çıyırdı'nın dünyası karardı o sanki ateşe düşen sinek gibi kıvranıyordu. Bu 'ciz kullar arasında Çıyırdı gibi yaşlandığında sahip olduğu biricik oğlundan kötü haber alıp da üzülmeyen kadın var mıdır? Bu kadınlar dünyasında yavrusuna yardım elini uzatmadan yuvasını yılan basan turgay gibi kıvranan bir başka zavallı var mıdır?

Cakıp avuluna gelirken bir kötü haber daha ulaşmıştı. Kalmuklar Kortuk'un kan bedeli olarak yarın Cakıp'ın avulunu herkesin gözü önünde yok etmek istiyormuş. Herşey üstüste gelip Cakıp'ı sıkıştırdı. O Akbalta'yı çağırıp onu dinledikten sonra kendine geldi. Cesaret bulup sırdaş ve komşu Kazak Nayman Konguratlardan yardım istemeye adam gönderdi.

Zavallı Çıyırdı Kalmuklar gelmeden önce Manas'ı görmek istiyordu. Ne yapacağını şaşırmıştı.

Çıyırdı başındaki büyük beyaz sarığını alıp yerine kara başörtüsünü örttü. Belini sıkı bağladı ışık saçan yüzü sarardı. Her zaman nazik idi bu kez kocasının hiç binmediği Boztaylak'ına binip kocasının engellemesine rağmen "ölmüşse ben de öleyim yaşıyorsa beraber geliriz" diye çöle doğru yola koyuldu.

Biricik oğlum Manas'la birlikte ben de ıssız çölde delireyim terk-i dünya edip dolaşayım. Biricik oğlumdan ayrılıp yaşamanın bir anlamı yoktur diye ağlıyordu Çıyırdı.

Issız çölde Çıyırdı'nın eteği rüzgarla savruluyor atının kuyruğu ve yelesi dalgalanıyordu. O bir tepenin eteğinde Manas'ı arıyordu.

Atları otlatmakta olan Manas annesi Çıyırdı'yı görünce karşısına çıktı.

"Anne sana ne oldu?"

Çıyırdı bir söz söylemeden atın üzerinde Manas'a sarılarak gözlerini boşalttı yalvardı ağladı.

"Kurban olayım bir tanem! Gökteki güneşim! Sağ mısın? Var Mısın? "Başın sağ mı?"

Çıyırdı oğlunun sağ salim olduğunu görünce kalbi rahatladı esenlik buldu ağlaması kesildi dünyaya yeniden gelmiş gibi sevinerek yola çıkmak için hazırlandı. Babasının söylediklerini öğrenen Manas "Allah iyiliğini versin senin baba" diye kahkaha ile güldü ona itibar etmedi.

Manas ile Çıyırdı'nın önüne birden bire atlarını yedeğe alan yedi Kalmuk çıkıverdi. Onların birisi Manas'ı tanımıştı "Kortuk'u öldüren işte o" diye bağırmaya başladı. Biri atlarına baktı altısı Manas'a vurmak için ellerini kaldırarak yaklaştılar.

"Ne olur biricik oğluma dokunmayın! Beni üzmeyin!" diye Manas'ın önüne geçerek bağırdı Çıyırdı.

"Anneciğim ne yapıyorsun?" dedi Manas önüne çıkarak. "Ee bunlar altı kişi değil mi. Altmışı gelse de bir şey yapamaz anneciğim."

Bu sırada Kalmuklar Çıyırdı'nın atını dizginden tutarak götürdüler.

"Hey çek elini dizginden! Gebereceksin!" dedi Manas hiddetlenerek.

Kalmuklar söz dinlemeden atı yedeğe aldılar.

Manas iki Kalmuk'u omuzlarından tutup birbirine öyle bir çarptı ki onlar o anda can verdiler. Buna gören Kalmuklar atlarını bırakıp kaçtılar.

Manas ile Çıyırdı avula geldiğinde Cakıp'ın bıyığı diken diken olmuş neredeyse korkudan ödü patlamıştı. Oğlunun sağ salim olduğunu görünce kalbi rahatladı şükrederek beyaz tekeyi kesti keyfi yerine geldi.

"Tanrının yazdığını görelim. Artık Kırgızlar epey güçlendiler. Kalmuklar mahvolsun. Oğlum Manas varken bir savaşıp görelim!."

Manas Kalmukların saldıracağı gün hiçbir şeye aldırmadan güneş doğuncaya kadar uyudu.

"Kırgızlar yiğitlerimizi öldürdü kardeşimiz iseniz yardıma gelin Kırgızları keselim." Diye haber gönderdi Mançular Altay Kalmuklarına.

Mançular ile Altay Kalmukları kardeş gözüktüğü halde birbirlerini çekemiyor kıskanıyorlardı. Davet üzerine ancak dört yüz asker toplandı. Altay ve Mançu Kalmuklarından oluşan yedi yüz asker Kırgızlara saldırıp intikam almak için ellerine bayrak alarak yola çıkmıştı. Aç gözlü Altaylı Kalmuklar Cakıp'ın yolda otlamakta olan sekiz bin atını görünce "suç işleyenin kan güdenin" diye sevinerek hiçbir şeyi umursamadan atları alıp götürdüler.

Yolun yarısında Mançu askerleriyle Kalmuk askerleri atları paylaşmak için dövüşmeye başladılar. Sayıca üstün olan Altaylılar "Mançuları keseceğiz kadın ve kızlarını ganimet alacağız" diye onların avullarına saldırdılar. Mançular kanımızın son damlasına kadar dövüşeceğiz diye çoluk çocuk kadın kız ellerine hançer alıp üç yüz askere yardım ettiler evlerini kale yaparak onların canını kurtardılar. Mançuların içinden genç olsa da akıllı olan Manas'ın öldürdüğü kortuk'un oğlu kurnaz Şakul bir çare buldu:

"Kendi horluğumu görmektense düşmanın horluğunu göreyim boşuboşuna ölmektense bir şeyler yaparak öleyim" diye Kırgızların üzerine yürüdü.

Kalmukların atlarını götürdüğünü öğrenip sabırsızlanan Cakıp altmış kişiyle birlikte yola çıkmıştı. Karşısına Şakum çıkıp ağladı ve derdini anlatıp Cakıp'ın ayağına kapandı.

"Kurban olayım Bahadır Cakıp Altaylılar avlumu yağmalıyor. Otlaktaki hayvanlarını almasına engel olmuştu Kırgızlara acıdın diye benim avulumu yok etmek istiyorlar. Bizi kurtarın. Ağılından kalayım komşun akraban olayım ölen babamın kan bedelinden vazgeçtim!"

Bu sırada arkasından Kırgızların yardımına gelen Kızık Nayman Uyşun Alçın Argın ve Türklerden oluşan askerler:

"Babası ölen oğlanın avulunu yağmalatmayalım!; kurtaralım! Diye savaşa giriştiler. Birinci kez her kabileden oluşan yedi yüz seksen asker göğü sarsarcasına "Manas"şeklindeki savaş parolasını haykırarak hücumu geçtiler.

Olgunlaşan Manas gök mızrağını eline alıp gök kır atına binip mızrak vurup bağırıp düşmanın canını okudu kırkların koruduğu Manas yolundakileri temizleyip ilerliyordu. Altaylı Kalmuklar Manas'ın heybetine dayanamadılar. Altaylıların reisi ok ile gebertildikten sonra atlarına kamçı vurarak kaçtılar.

Cakıp'ın iki gözü hep Manas'ta idi. Manas gazaba gelmiş nara atarak Kalmukların peşinden alana çıkmıştı. Cakıp elindeki gök bayrağı Akbalta'ya verdi. Manas'ın arkasından yetişerek atının dizginini tuttu.

"Kurban olayım kuzum yeter dur! Kalmukların bayrağı indirildi."

Zaferden sonra Cakıp ve Akbalta baş belası Mançuların dediğini yapıp istediğimizi versinler diyerek avula geldiler.

Mançulu Kalmukların reisi Dögön isimli aksakal itaatini bildirerek Cakıp ile Akbalta'nın önünde diz çöktü:

Mançulu Kalmukların reisi Dögön isimli aksakal itaatini bildirerek Cakıp ile Akbalta'nın önünde diz çöktü:

"Kırgız kardeşler önce birbirimize düşman olmuştuk. Şimdi huyunuzu savaşçı olduğunuzu kahramanlığınızı gördük. Sizinle bir millet olalım. Bizi akrabalığa kabul ettiniz."

"İyi ise uzaktaki akrabadan yakındaki komşu iyidir. Artık kimin kim olduğunu öğrendik." Dedi Cakıp. Akbalta:

"Aksakal haklıdır." Diyerek kabile reislerini ileri gelenleri ak otağa davet ederek "Şimdi Mançular ve Kalmuklarla akraba olduk. Yurdumuz bir ocağımız bir yaylamız bir törelerimiz bir takdirimiz bir oldu." de

Savaşta ölen yüz kadar kişinin çoğu Mançulardan ve Kalmuklardan idi.

Dögön reis:

"Bu ölenleri nasıl gömelim?" diye Akbalta'nın getirdiği yaşlılara sordu.

Kimseden ses çıkmayınca Manas aklı verdi.

"Eğer uygun görürseniz dediklerimi yaparsanız şöyle bilin kardeşlerim. Altaylı Kalmuklarla olan savaşta her halktan yiğitler öldüler. Onların hepsini yeni âdetlere göre birlikte gömelim."

"Akıl yaşta değil baştatır Manas doğru söyledi." dedi ihtiyarlar.

Alanda büyük bir çukur kazıp yiğitleri atı ve eyerleriyle birlikte gömdüler. Uzaktan büyük taşları öküze çektirerek getirdiler bunları kaldırarak diktiler. Kara taşın yüzüne: "Altay'ın şahinleri uçup gelip bu ışıklı alana beraber kondular." Diye yazdırdılar.

Kırgız Kazak Noygut KıpçakTürk Argın Mançu ve Kalmuk reisleri toplandılar. Cakıp'ın kambarbozlarından ak boz kısrağını getirip kurban kestiler sonra yaşayacaksak bir tepede yaşayalım öleceksek bir çukura gömülelim diyerek and içtiler.

Akbalta'nın rehberlik ettiği kabile reisleri bilgiçler cenazenin çıktığı evlere girip taziyelerini bildirip çıktılar.

Cakıp Bay cömert davrandı. Para vererek kurtardığı atlarından dört yüzünü Mançulardan babası ölen yetimlere ve cenaze çıkan elere bölüştürüp verdi.

O yerde babası ölen Macik Mançu Kalmuklarının beyi seçilerek babasının yerini aldı.

Düşmana karşı beraber savaşan bayrağı beraber tutan halkları Cakıp avuluna getirip ağırladı bir gece misafir ettikten sonra ertesi gün âdete göre at hediye etti üzerlerine güzel elbise giydirdi "Yeni akraba bulduk yetmiş aile idik yedi yüz aile olduk gerisini Tanrıdan dileyeyim." Dedi.

Cakıp'ın avulu kısa sürede şehire dönüştü. Mançu Kalmukları toprakla uğraşırdı. Çadırlara alışamadılar toprağı hamur gibi yoğurup ker**** yaptılar. Taş topladılar otları kurutup duvar yaptılar ve oraya kara şehir diye ad verdiler. Dört bir yandan gelen kervanlar bu şehirden eksilmiyordu. Yavaş yavaş halk ticarete alıştı.

Manas henüz hayattayken kara toprağın altına girmeyeyim babalarım gibi özgür yaşayayım diye kara şehirden bir parça uzakta dağa çıkarak Kırgızlarla çadırda yaşadı.

On bir yaşını doldurduğu zaman Manas artık çocuklarla oynamayı bıraktı; bozkurt oyunu da oynamadı önceki yaramazlığını bırakıp büyüklerle ordo atışarak dokuz korgol oyununa (bir çeşit oyundur) başladı. Ondan beri dokuz korgol oyunu Manas'tan kalmıştır denilmektedir.

Çinlilerin Kalmukların Tırgotların arasına gözcü gönderip onların sırrını öğrenmeyi orduyu nasıl kurmak gerektiğini saklanmayı avul içine bekçi koyup düşmana karşı silah yapmayı silahları gizleyip saklamayı Manas'a akıllı Akbalta öğretti.

Bir defasında Manas canı sıkıldığı için yatıyordu; atların doğum zamanı gelmişti. Manas atlara bir bakayım diye Aymanboz atına binerek dağ yolunu tuttu. Dev gibi muhteşem Aymanboz daha sekizinci yaşında olmasına rağmen Manas bindiğinde dimdik duruyordu. Dağda taşkınlık etmekte olan çobanlara gidip doğurmamış kısrağı kesdi. Azemil suyunun kenarına dokuz yolun kavşağına karargâh kurup can sıkıntılarını gidermek istedi.

Manas karargahta aşık oynuyordu; o sırada kalabalık bir kervan geldi. Kervanın mahiyetinde Çinli Kalmuk Tırgot ve Sart vardı. Kervanbaşı olan Çinli ile Kalmuk Sart ile Tırgot Manas'ı hiç umursamadan karargaha girdiler.

"Hey çek deveni" dediler kenarda duranlar bağırarak. Eğlenmekte olanlar da bağırdılar.

Altı Çin muhafızı boynuna ipek sarılı altın takılı devesini yedeğe almışlardı. Hanın devesini sadece Kalmuk ve Çinliler değil herkes biliyordu. Onun olduğu yerde kimse ona çıt diyemezdi. Han'ın adamı ile Han'ın devesine karşı gelenler ölümle cezalandırılırdı.

Arada Hanın adamları yoktu onlar develerinin dizginini tutup söz dinlemeden Çince birşeyler söyleyerek kararg'hı geçtiler.

Bu esnada arslan Manas elindeki aşıkla bir kenardaki aşığa vurdu. Aşık sıçrayıp uçarak önündeki devenin ayağına ok gibi isabet etti deve olduğu yerde düştü. İkinci aşık öndeki eşeğin ayağına saplandı ve o da yıkıldı.

"Hanın devesini yıktı. Bu Kırgızı yakalayın." Diye bağırdı kervanbaşı. Altı kişi Manas'a yapıştı.

Onlara Manas'ın yiğitleri engel oldular. İki taraf dövüşmeye başladı.

Er Manas Çinlilerin küstah kervanbaşını altın kemerinden tutarak kaldırıp yere attı; göğsüne basarak başını kopardı. Efendisinin öldüğünü gören Çinli Kalmuk ve Sartlar uslu bakıp durdular.

"Bize dokunan bu muhafızların cezası ölüm olsun öldürün!" dedi Manas. Bunu duyan otuz çocuk Çinli Kalmukları öldürdüler. Kervandan on Sart sağ kaldı.

"Bize kıymayın!" Biz Türk soyundan üçümüz Uygurdan. Malımızı alın! Bizde kabahat yok. Canımızı bağışlayın." dediler. Sartlar yalvararak ağızlarından bal akıttılar.

"Eğer Türk soyundan iseniz sırrınızı söyleyin. Yoksa Çinli ve Kalmuklar gibi başınızı koparırım." Dedi manas kılıcını kınından çıkarıp.

Deveciye hizmet eden Sartlar ellerini kavuşturarak sırlarını söylediler. Çinliler ticaret yapmak için Türk illerinin dilini bilen pekçok Uyguru Kaşg'r'dan Terez'e mahsus getirmişlerdi. Onlara yıllardır Türk Kırgız Kazak ve Nogoy ülkesine giden kervanların develerini güttürmüşler tercümana ihtiyaçları olduğu zaman tercüman olarak kullanmışlardı.

Altı ay önce Kalmuk Hanı Alevke "Altay'daki Kırgızlardan Manas adında bir bel' çıktı. Altı ayda dört yüz Kalmuk askerinin başını yedi. İhmal edersek Çin Hakanlığına saldırıp bizi ejder gibi yutabilir. Asker toplayıp onu küçükken yok edelim. Asker ver." Diyerek Çin Hanından talepte bulundu.

Esen Han Alevke'ye: "Bu kurnaz Kalmuk'un komşusu olan bir avuç Kırgız'a gücü yetmiyor yahut bize durumu tam olarak anlatmıyor Kırgızların malına altınına kondu herhalde. Alevke'ye güven olmaz." diyerek kızdı.

"Pis Kırgızlardan manas diye başka bir oğlanı getirdiniz. Beni kandırdınız." Diyen Esen Han titreyerek Çong Eşen'in Car Manas denen oğlunu yakalayıp getiren açık gözleri sihirbazları ve komutanları öldürdü. Bağırmasından gök inledi. Alevke mahsus bir kervan kurup dünyayı gezen tüccarlar gibi giyinen muhafızlarını Kırgızların durumunu gücünü öğrenmeye gönderdi. Onlara eğer gücünüz yeterse Manas'ı öldürün diye emretti. Kervan yol bilen Sartların kılavuzluğunda hiç durmadan beş ay yürüyüp Altay'a varınca tam da Manas'ın kendisine rastladı.

Manas ölen Çinli ve Kalmukların silahlarını ganimet alıp yiğitlerine verdi. "Kırk beş deveye yüklenen malı babam Cakıp bilgiç Akbalta gelip hemen kırgızlara katılan Mançu Kalmuklarına eşit derecede paylaştırıp versin." Diye her tarafa sekiz haberci gönderdi. Ertesi sabah halk gelmeye başladı. Öğlenden hemen sonra Cakıp ve Akbalta geldi.