Konu: Şiir Sözlüğü

B


Bâde : Üzüm şarabı. Halk ve Divan edebiyatında 'şarap' tasavvuf edebiyatında aşk anlamında kullanılır.

Bahr-ı tavil : Vezinli kafiyeli uzun nesir cümlelerden kurulan Divan edebiyatı nazım türü. Fe'ilatün mefa'ilün müstef'ilün gibi cüzler arka arkaya tekrarlanır. Türk edebiyatında çok az kullanılmıştır.

Balad: Eski Fransız şiirinde görülen yazım biçimlerinden biri. Üç bentten ve bir ağırlama dizesinden oluşur.

Basitname : Divan edebiyatında yalın Türkçe ile yazılmış gazeller. Bunlara Türkî-i basit gazel de denir.

Bayronculuk: İngiliz şair Lord Bayron'un başlattığı bu akım toplumun yerleşik düzenine töresel kurallara uymadan yaşama düşüncesini taşır. 19. yüzyılda ortaya çıkan akım başkaldırıcı bir yapısı olmasına rağmen fazla taraftar bulamamıştır.

Bedî : Sözü kulağa hoş gelecek ve ruha heyecan verecek şekilde güzelleştirme yollarını gösteren bilim. İlm-i bedî de denir.

Bent : Bir şiirin 4 5 6 dizeli bölümlerinden her biri.

Berceste : Öz güzel latif ince anlamlı kolayca hatırlanan yapısı sağlam dize ya da beyit. Genel anlamda bir şiirdeki en güzel dize ya da beyit de denebilir.

Berdar : Asılmış darağacına çekilmiş. Divan ve tasavvuf edebiyatında sevgilinin saçlarına vurulan "âşık"ı tanımlamak için kullanılır.

Beş hececiler : Milli edebiyat döneminde bu dönemin temel ilkelerini benimseyerek o doğrultuda yazan Faruk Nafiz Çamlıbel Halit Fahri Ozansoy Orhan Seyfi Orhon Yusuf Ziya Ortaç ve Enis Behiç Koryürek'in oluşturduğu topluluk.

Beyit: Aynı ölçüde yazılan ve anlamca birbirine bağlı iki dizelik Divan şiiri birimine verilen ad.

Biçim: Edebiyatta varolan ögelerin birbirine bağlanarak oluşturdukları düzen. Örneğin bir şiirin biçimi kaç dizeden oluştuğuna dizelerin kümelenişine belirli bir uyak dizini olup olmadığına göre değişir.

Bozlak : Halk edebiyatımızda bir ezgi türü. Konusunu aşiret kavgalarından kan davalarından aşk maceralarından alır. Çoklukla Güney ve Orta Anadolu bölgelerinde söylenir. Afşar bozlağı Urum bozlağı gibi türleri vardır.

C

Caize:
Özellikle Divan edebiyatı döneminde büyüklere varlıklı kimselere sunulan malzumeler için verilen para.

Cem'iyyet :
Birbirine uygun veya birbirine karşıt anlamlı sözcükleri bir arada bulundurma. Böyle sözlere cem'iyyetli adı verilir.

Cevaz-i edebi :
Sözcüğü vezne uydurmak amacıyla bazı değişikliklerle kullanılması hecelerin seslerin ucun ya da kısa okunması şeklinde yapılan yanlışları hoş karşılama. Şiirde böyle kullanışlar "kusur" kabul edilir.

Cezâlet :
Söyleyişleri kulağa sert gelen sözcükleri tanımlar. Uyumu konuya göre ayarlayan önemli bir anlatım şekli. Örneğin sanatçı şiddet büyüklük vakar ölüm korku savaş gibi konuları anlatırken ya da işlerken sözcükleri de anlattığı konuya uygun düşecek kalın sesliler arasından seçer. Savaşı anlatırken çekâçâk gülbank gibi sözcüklerin kullanılması gibi. Bu tür kalın seslilere elfâz-ı cezele taşıdıkları niteliğe de cezâlet denir.

Cinas:
Yazılışı söylenişi bir anlamı ayrı olan (eşsesli) sözcükleri birlikte kullanarak yapılan söz oyunu.

Cönk:
Özellikle saz şairlerinin kendilerinin ya da başkalarının şiirlerini derleyip kaydettikleri uzunlamasına açılan deri kaplı defter. Bir tür antoloji.

Çağrışım:
Sözcüklerin düşüncelerin hayallerin aralarında bulunan benzerlik birlik yakınlık ya da karşıtlık gibi bağlantılarla birbirlerini anımsatması.

Çağrışımsal Alan:
Çağrışım yoluyla aralarında anlamsal ya da biçimsel bağlantılar kurulabilen kavram ve sözcüklerin oluşturduğu bütün.

Çapraz kafiye :
Çaprazlama da denir. Dörder mısralı bendlerle kurulan nazım şekli. Her dörtlüğün tek sayılı dizeleri ile çift sayılı dizeleri kendi aralarında kafiyelidir. Dörtlük sayısı sınırlı değildir. Her tür konuya uygun olduğu için çok kullanılır.
Örneğin:

Hâfız'ın kabri olan bahçede bir gül varmış
Yeniden her gün açarmış kanayan rengiyle
Gece bülbül ağaran vakte kadar ağlarmış
Eski Şîrâz-ı hayâl ettiren âhengiyle

Yahya Kemal Beyatlı (Rindlerin Ölümü)

Çaprazlama:
Bir cümlede ya da bir dizede daha önce geçen sözcüklerin sırasını değişik ya da karşıt anlam verecek biçimde tersine çevirerek yineleme.

Çevrikleme:
Bir sözcükteki harflerin yerini değiştirerek elde edilen sözcüklerden her biri. Örneğin: Masa asma kısa askı

Çokanlamlılık:
Bir sözcüğün birden fazla anlamı yansıtır duruma gelmiş olma durumu.

D

Darayak :
Âşık edebiyatında kafiye olma olasılığı düşük sözcükler. Âşıkın karşılaşma ya da atışma sırasında en azından dört ayak kafiye bulması gerekir. Diğer âşık da aynı ayakta dört sözcük söylemek zorundadır. Darayak bu durumda işe yarar. Darkapı olarak da adlandırılır

Destan:
Yunanca Epos şiirinin karşılığı olan bu kavram toplumların belleklerinde derin izler bırakmış yiğitlik ve kahramanlık olaylarını manzum olarak öyküleyici bir yöntemle anlatan en eski edebiyat türüdür.

Devrikleme:
Sözcüklerin cümle içinde olağan sıralanış biçimine uymayan kullanımı

Devriye:
İnsanın ve evrenin Tanrı'dan çıkıp tekrar Tanrı'ya dönmesi görüşünü temel alan devir kuramını anlatan şiirlere verilen isim.

Deyiş :
Türk halk edebiyatinda hece vezniyle söylenen şiirler. Türkü destan koçaklama güzelleme taşlama nefes koşma tekerleme türlerinin hepsine deyiş adi verilir. "Deme" sözcügü de kullanilir.

Didaktik Şiir:
Görünüşte şiirsel bir dokusu olan ama gerçek amacı bir düşünceyi aşılamak ya da belli bir konuda öğüt vermek olan öğretici nitelikteki şiir.

Dibâce :
Çoklukla mensur bazen de mazmun eserlerin başında yer alan ve eserin yazılış nedeni ile içeriğini açıklayan başlangıç kısmı. Önsöz mukaddime medhal sözbaşı başlarken birkaç söz gibi sözcükler de dibâce karşılığıdır.

Divan:
Divan edebiyatı şairlerinin belli bir düzene göre şiirlerini topladıkları yapıt.

Divan Edebiyatı:
Konuları konuları işleyiş biçimi ve dili yönünden Arap-Fars etkisi altında oluşmuş edebiyat ürünlerine verilen ad.

Dörtleme :
Halk edebiyatımızda dört dizelik kıtalardan meydana gelen nazım şekillerinin genel adı.

Dramatik şiir :
Tiyatroda kullanılan şiir türüdür. Eski Yunan edebiyatında oyuncuların sahnede söyleyecekleri sözler şiir haline getirilir ve onlara ezberletilirdi. Bu durum dram tiyatro türünün ( 19. yy. ) çıkışına kadar sürer. Bundan sonra tiyatro metinleri düz yazıyla yazılmaya başlanır.

Dramatik şiir harekete çevrilebilen şiir türüdür. Başlangıçta trajedi ve kommedi olmak üzere iki tür olan bu şiir türü dramın eklenmesiyle üç kere çıkmıştır. Bizde dramatik şiir türüne örnek verilmemiştir. Çünkü bizim Batı’ya açıldığımız dönemde ( Tanzimat ) Batı’da da bu tür şiirler yazilmiyordu; nesir kullaniliyordu tiyatroda. Bizim tiyatrocularimiz da tiyatro eserlerini bundan dolayi nesirle yazmişlardir. Ancak nadirde olsa nazimla tiyatro yazan da olmuştur. Abdülhak Hamit Tarhan gibi.

Durak :
Hece vezniyle yazilmiş şiirlerde dizelerin belli bölümlere ayrildigi yerler. Durakta sözcükler bölünmez kulaga uyumlu gelen söz öbekleri oluşturulur.

Dübeyt :
Iki beyit anlamindadir. Divan edebiyatindaki rubai türünü belirtmek için kullanilir.

Düzyazı Şiir:
Ölçü uyak gibi kurallara uymadan konuşma dilinin havası içinde yazılan bu şiir türü ülkemiz edebiyatında ilk kez 20. yüzyıl başında Halit Ziya Uşaklıgil tarafından denenmiştir

E

Eglog:
İlkçağ edebiyatında Romalıların Vergilius şiirlerine verdiği isim. Birkaç çobanın aşk ve kır yaşamı üzerine karşılıklı konuşmalarından oluşan bu şiirlerden oluşan eglog edebiyatımızda işlenmiş bir tür değildir.

Elfiye :
Binlik karşiligidir. Bin misradan meydana gelen manzum eserler için kullanilir. Elfiyeler edebiyatla ilgili oldugu gibi hadis fikih feraiz nahiv ilimleriyle de ilgili olabilir.

Elifnâme :
Genellikle misra başlarindaki kelimelerin ilkharflerinin alt alta elif'den ye'ye kadar alfabetik tarzda devam etmesi ile meydana gelen şiir. Divan ve halk edebiyatimizin ortak mahsulleri arasinda yer alirlar. Dini-tasavvufi ve din dişi konularda örneklerine rastlanir.

Epigram:
Greklerde mezar taşlarina yazilan kisa epik şiirlere verilen addır.

Epik:
Geleneksel şiir siniflandirmasinda lirik ve dramatige karşıt olarak konusu kahramanlık olan şiirlerdir.

Epik şiir :
Destansi özellikler gösteren şiirlerdir. Kahramanlik savaş yigitlik konulari işlenir. Okuyanda coşku yigitlik duygusu savaşma arzusu uyandirir. Daha çok uzun olarak söylenir. Divan edebiyatinda kasideler Halk edebiyatinda koçaklama destan varsagi türleri de epik özellik gösterir. Tarihimizde birçok şanli zaferler yaşadigimizdan epik şiir yönüyle bir hayli zengin bir edebiyatimiz vardir.

Epilog :
Son deyiş.

Epope:
Kahramanlik öyküleri anlatan uzun öykü şiirler. Kelimenin asli "konuşma nutuk sohbet" anlamina gelen Yunanca epospoien'e dayanir.

Erotizm:
Sevgiliye aşka yönelik tüm cinsel tutkulari ve düşleri içeren kavramdir. Erotizmi salt cinsel zevkleri betimleyen insanin şehvet duygularini kamçilayip utanma duygusunu inciten müstehcenlikle karşilaştirmamak gerekir. Erotik ürünlerde iki cinsin birbirine duydugu sevgi ve bu sevginin kişiler üzerindeki etkisi anlatilir.

Esrem :
Aruzdaki fe'ülün cüzünden fe ve n'yi kaldirip ûlu yerine getiren fa'lü cüzü.

Eşter :
Aruzdaki mefa'ilün cüzünden m ve y harflerinin kaldırılıp yerine getirilen fâ'ilün cüzü.

Etimoloji :
Kelimelerin hangi kökten geldiğini inceleyen bilim

F

Ferd:
Divan edebiyatında başka beyitlere bağlı olmayan beyitlere verilen ad.

G

Garipçiler:
1941'de Orhan Veli M. Cevdet Anday ve Oktay Rifat üçlüsü şiirde varolan aşırı duygusallığa şairaneliğe basmakalıp söyleyişe başkaldıran şiirlerini Garip adıyla bir kitapta topladılar. Kitaba koyulan Garip adı zamanla hem üç şairi yansıtan bir kimlik kazandı hem de Türk şiirinde yeni başlayan akımı yansıttı.

Gazel:
Divan edebiyatında kullanılan; en az beş en çok on beş beyittin oluşan şiir biçimi.

Girizgâh :
Kasidelerin nesip bölümünden sonra medhiye bölümüne geçerken söylenen beyit veya beyitler. Asli girizgâhdir ve kaçis yeri anlamina gelir. Kasideler çokluk bir tasvirle baslar. Ardindan girizgahla asil amaca geçilir. Sair esprili bir sözle övgüye basladigini belirtir.

Gnomik :
Anlamlı sözleri nazımla anlatan manzum türü

Göz Uyağı:
Yazımları fonetik olmayan dillerde ses yönünden uyaklı olmadıkları halde sonlarında aynı harflerin bulunduğu sözcüklerle yapılan uyak.

Güldeste :
Seçme manzum ya da nesir yazılarının toplandığı dergi. Antoloji de denebilir.

Güzelleme:
Özellikle halk şiirinde sevilen bir varlığı övüp yüceltmek için yazılan koşmalara verilen ad.

H

Hâcib :
Sözcük anlamı perdeci perde ağasıdır.İki ya da daha fazla kafiyeli olan manzumelerdeki bazı sözcük ya da sözcükler.

Hak Aşığı:
Pir elinden bade içmiş dili çözülüp şiir söylemeye başlamış gerçek aşık.

Halkçılar:
Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde halk şiirine özgü biçimsel ve söyleyişsel özelliklerden yararlanma şiirlerini bu doğrultuda oluşturmak isteyen kimi şairlere ve yönelimlerine verilen ad.

Hamamiye:
Divan edebiyatında hamamı ya da hamamdaki güzelleri betimleme amacıyla yazılan kasidelere verilen ad.

Hamse:
Divan edebiyatında beş mesnevinin bir araya gelmesiyle oluşturulan yapıt.

Hane :
Divan ve halk edebiyatında dörtlüklerden kurulu nazım türlerinin her bir dörtlüğü.

Harfcılık :
Öncülüğünü Romen asıllı şair Isidore Isou'nun yaptığı 2'nci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan bir akımdır. Şiirde en küçük birim olarak sözcükleri değil harfleri temel alır. Bu yolla da yeni bir şiir ve yeni bir müzik yazmayı amaçlayan bir karşı-akım niteliğindedir. İsou'ya göre "harf olmayan ya da harf olmayacak hiç bir şey tinsel olarak da var olamaz." Harfçilik edebiyatın yanısıra sinemayı dansı müziği ve resmi de etkilemiştir. Çıkış noktaları "seslerisözcükleri imgeleri aynı anda topluca bir araya getirecek yeni anlatım yollarının araştırılması"dır. Francois Dufrene Maurice Lemaitre gibi şairler bu akımın önemli isimleridir.

Haşv ya da Haşiv :
Yazıda gereksiz söz bulunması. Eş anlamlı sözcüğü sık sık kullanmak anlam için gerekli olmayan kelimeler bulundurmak aynı fikri değişik kelimelerle tekrar etmek aynı anlama gelen kelimeleri art arda söylemek yazıya yabancı fikir ve hayal karıştırmak

Hezl:
Alay eğlence şaka anlamına gelen bu sözcük tür adı olarak bir konuyu alaylı bir söyleyişle işleyen şiirler için kullanılmıştır.

Hiciv: (Hicviye)
Bir kimseyi nesneyi düşünceyi ya da toplumun eksik aksak yanlarını iğneleyici bir dille ortaya koymak amacıyla yazılmış ürünlerin adı.

Hilye :
Hz. Muhammed’in iç ve dış vasıflarını anlatan yazılar. Kelime "Süs ziynet cevher güzel yüz güzellikler" anlamındadır.

Hüsn-i Talil:
Özellikle Divan şiirinde bir olgunun gerçek etkenini bir yana bırakıp onu güzel tatlı ve hoş bir nedenle bağlama.

I - İ

İade:
Özellikle Divan edebiyatında bir beytin son sözcüğünü ondan sonraki beytin ilk sözcüğü olarak kullanmayla ilgili söz sanatı.

İbham :
Bir edebi eserde isteyerek ve bilinçli olarak yapılan kapalılıktır. Sanatçı sözün anlamını hemen anlaşılmayacak şekilde kapalı tutarak okuyucusunu düşündürmeyi amaçlar

İcaz:
Az sözcükle çok boyutlu derin bir kavramı anlatma sanatı.

İdil:
Bir kimsenin ağzından kır yaşamının güzelliğini ve çobanıl aşkı sevgi ve mutluluk işleyen şiir türü. Eski Yunan şiirinde mitolojik epik ve pastoral şiirlerin genel adı.

İdmac :
Sözcük anlamı sıkıştırmak. Edebiyatta sözde ve yazıda övgü içinde övgü ya da aşagğılama içinde aşağılama yapmayı tanımlar.

İgare :
Bir şairin şirinin bir başka şair tarafından benimsenmesi anlamındaki sirkat’ın türü.

İham:
İki ya da daha çok anlamı olan bir sözcüğü bir dize bir beyit içinde bütün anlamlarını çağrıştırıp anıştırabilecek bir yolda kullanmayla ilgili anlam sanatı.

İhtira :
Daha önce hiçbir şairin kullanmadığı sözcük deyim ve üslupları tanımlar.

İkinci Yeni:
1950'den sonra Garipçilere bir tepki olarak doğdu. "Şiirde anlam gerekmez" savından hareketle gelişen bu akımı benimseyenlerin şiirlerine 'anlamsız şiir' 'soyut şiir' ya da 'kapalı şiir' gibi adlar da verilmiştir.

İlahi:
Tekke edebiyatında herhangi bir tarikatın izini taşımaksızın Tanrı'yı övüp yücelten şiir türü.

İlham :
Esin

İlmam :
Bir şairin başka bir şairin şiirini biraz değiştirerek sahiplenmesi.

İltifat :
Sözü konuyla ilgili bir başka yöne çevirme şeklindeki edebi sanat. Bir yeri olayı duyguyu düşünceyi anlatırken birden söz yine konuyla ilgili başka bir yere olaya düşünceye duyguya çevrilir.

İltizam :
Şiirde kafiyeyi sağlayan ya da düzyazıda "seci" olarak kullanılan sözcükten önce gelen ve kafiye ile aynı sayıda harf içeren benzer sözcükler kullanarak yapılan sanattır

İmale:
Hecelerin uzunluk ve kısalık yönünden denkliğine dayanan aruz ölçüsünde kısa bir heceyi ölçü zoruyla uzun okutma biçimi.

İmge:
Edebiyat ürünlerinde özellikle de şiirde dile getirilmek istenileni daha canlı ve etkili kılabilmek için anlatılmak istenenle başka şeyler arasında bağlantı kurarak zihinde canlandırılan yeni biçimlere verilen addır.

İmgecilik:
20. yüzyılın başlarında E. Pount öncülüğünde H. Doolittle ve T. E Hulme'un katılımıyla oluşan üçlünün ortaya attığı daha sonra Lawrence ve Huxley'in de katıldığı İngiliz-Amerikan şiir akımı.

İntak :
Hayvanları ya da cansız cisimleri konuşturma

İntihal:
Başkalarının yazılarından şiirlerinden bölümler dizeler alıp kendininmiş gibi gösterme. Aşırma da denilebilir.

İroni :
Tersini söyleyerek alay etme

İstiare:
Bir sözün benzetme amacıyla başka bir söz yerine kullanılması. (Dağın eteği masanın gözü.)

İstihdam :
Anlamla ilgili sanatlardandır. İki anlamı olan bir kelimeyi bu iki anlama gelecek şekilde kullanmak

İstihlaf :
Türkçedeki sesli harfleri bazı durumlarda uzatmak

İştikrar :
Sözle ilgili sanatlardandır. Aynı kökten türeyen veya aynı köke bağlı harflerin benzerliğinden dolayı aynı kökten türemiş gibi görünen seslerin birarada kullanılmasına denir

Îtilâf :
Uygunluk. Kelimenin anlamla uygunluğu

İtnab :
Sözü gerektiğinden fazla kelime veya cümle ile uzatma. İcaz’ın karşıtı